20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՀԱՅՈՑ ԱԶԱՏԱՄԱՐՏԻ ՓԱՌԱՊԱՆԾ ԷՋԸ
Արցախը հայկական այն երկրամասերից է, որտեղ կազմավորվել եւ հազարամյակների իր զարգացումն է ապրել հայ ժողովուրդը: Հայոց պետականության զարգացման բոլոր փուլերում Արցախը մշտապես եղել է հայկական պետության անքակտելի մասը:
Արցախի դերը հայոց պատմության մեջ, մի քանի առումներով, հատկապես մեծացավ հայկական միասնական պետության անկումից հետո. 1. Արցախում, մինչեւ 19-րդ դարը, այս կամ այն կերպ պահպանվեցին հայկական պետական կազմավորումները՝ առանձին իշխանությունների եւ մելիքությունների տեսքով: 2. Արցախը դարձավ հայ ազատագրական շարժման գլխավոր օջախներից մեկը: 3. Արցախը Հայաստանի այն բացառիկ երկրամասերից էր, որ դարերի հոլովույթում անաղարտ պահեց իր ազգային նկարագիրը: Արցախը 20-րդ դար թեւակոխեց 95 տոկոս հայ բնակչությամբ:
Արցախի այսպես կոչված հիմնահարցի առաջացումն արհեստածին է, պանթուրքիզմի վարդապետության գործնական դրսեւորումներից մեկը: Հայտնի է, որ բոլշեւիկների 1917 թ. հոկտեմբերյան հեղաշրջումից հետո ռուսական զորքերը լքեցին Կովկասյան ռազմաճակատը եւ Կովկասի դռները բացվեցին Թուրքիայի առջեւ: Անցնելով լայնածավալ հակահարձակման ամայացած ռազմաճակատում, թուրքական զորքերը Անդրկովկասում կատարեցին տարածքային մեծ նվաճումներ՝ հասնելով մինչեւ Բաքու: Սակայն Թուրքիան իրեն հաշիվ էր տալիս, որ գերմանա-թուրքական բլոկը համաշխարհային պատերազմը տանուլ էր տվել, հետեւաբար՝ թուրքերի նվաճումները ժամանակավոր էին եւ վաղ թե ուշ իրենք հարկադրված պետք է թողնեին Անդրկովկասի սահմանները: Այսպիսի պայմաններում թուրքական դիվանագիտույթունը որդեգրեց նոր մարտավարություն՝ իր առջեւ դնելով 2 հիմնական խնդիր. 1) Մինչ հեռացումը Անդրկովկասի իրենց նվաճած երկրամասերում ստեղծել նոր թուրքական պետություն: Դա կատարվեց եւ թուրքական սվիններով 1918 թ. ստեղծվեց Ադրբեջան հորջորջումով արհեստածին թուրքական պետությունը: 2) Կապ ստեղծել Օսմանյան Թուրքիայի եւ նոր թուրքական պետության՝ Ադրբեջանի միջեւ: Սակայն այդ կապին խանգարում էր հայերի բնօրրան Արցախը, Զանգեզուրը, Նախիջեւանը:
Եվ ահա Թուրքիայի սադրանքով Ադրբեջանը Հայաստանի Հանրապետությունից պահանջեց այդ տարածքները եւ թուրքական զորքերի օգնությամբ փորձեց նվաճել դրանք: Օսմանյան Թուրքիայի պանթուրքիստական նկրտումների, նաեւ՝ արեւելահայերի նկատմամբ գործադրած ցեղասպանության, ինչպես նաեւ Ղարաբաղը ի սկզբանե հայկական լինելու մասին վկայում են Թուրքիայի դաշնակից Գերմանիայի պաշտոնական վավերագրերը. «Էնվերի հակասական պնդումները սոսկ վարագույր են օկուպացված երկիրը (Արեւելյան Հայաստանը- Է. Դ.) ամայացնելու եւ քայքայելու համար: Թուրքերը նաեւ ուզում են Ադրբեջանով թափանցել վաղնջական հայկական Ղարաբաղի (ընդգծումն իմն է- Է. Դ.) նահանգ եւ ավերել այն: Անխուսափելի են զինված լեռնցիների նոր կռիվները մահմեդականների դեմ... Թուրքերը մտադիր են բնաջնջել հայերին: Հայերին հալածում են հնարավոր ամեն տեղ... Եթե դա չի հաջողվում, ապա նրանց հարկադրաբար մատնում են քաղցի եւ աղքատության»,- գրում էր գեներալ ֆոն Կրեսը 1918 թ. օգոստոսին Գերմանիայի կանցլեր Հերտլինգին (տե՛ս «Геноцид армян в Османской империи: Сборник документов и материалов», Ереван, 1982, стр 522-523):
Սակայն թուրք-ադրբեջանական ելուզակները հզոր դիմադրության են հանդիպում Զանգեզուրում եւ «վաղնջական հայկական նահանգ Ղարաբաղում»: Մեր խնդրից դուրս է Արցախի 1918-1921 թթ. դյուցազնամարտի նկարագրությունը: Առաջ անցնելով պարզապես նշենք, որ թուրքերին եւ ադրբեջանցիներին ոչ միայն 1918 թ., այլեւ հետագայում չհաջողվեց զենքի միջոցով Ղարաբաղը եւ Զանգեզուրը բռնակցել արհեստածին պետություն Ադրբեջանին: Եվ երբ Ադրբեջանը 1920 թ. ապրիլին խորհրդայնացավ, նա իր կազմում չուներ ո՛չ Ղարաբաղը, ո՛չ Նախիջեւանը: Միայն 1921 թ., երբ Հայաստանի Հանրապետության տարածքը բռնազավթվել էր թուրքերի եւ ռուսների կողմից, քեմալա-բոլշեւիկյան սիրախաղի միջոցով հայկական այդ երկրամասերը բռնակցվեցին Խորհրդային Ադրբեջանին: Արցախյան շարժումը թեւակոխեց II փուլ՝ 1921-1988 թթ.:
Կուսակցական տեղական ապարատի մակարդակով Լեռնային Ղարաբաղը բռնակցելով Խորհրդային Ադրբեջանին (խոսքը՝ բոլշեւիկյան կուսակցության ռեգիոնալ մարմնի՝ այսպես կոչված «Կովկասյան բյուրոյի» 1921 թ. հուլիսի 5-ի առանց քվեարկության ընդունված ապօրինի որոշման մասին է: Միջազգային իրավունքում նախադեպը չունեցող այս փաստի վրա պետք է հրավիրել միջազգային հանրության ուշադրությունը), ադրբեջանական կառավարությունը շուրջ 70 տարի ինքնավար մարզում վարում էր մի քաղաքականություն, որի նպատակն էր հայկական երկրամասի թրքացումը: Այդ նպատակով ինքնավար մարզից անջատվեցին հայկական մի շարք շրջաններ եւ արգելվեցին կապերը Հայաստանի հետ, ոչնչացվեցին պատմական շատ հուշարձաններ, իսկ մնացածները հռչակվեցին «ադրբեջանական» մշակույթի արժեքներ: Գոյապահպանության համար անհրաժեշտ տարրական պայմանների բացակայությունը հանգեցրեց հայերի զանգվածային արտագաղթին, որի հետեւանքով շուրջ 60 տարիների ընթացքում հայ բնակչությունը գրեթե աճ չտվեց: Այսպես, 1926 թ. մարդահամարի տվյալներով, եթե հայերի թիվը Լեռնային Ղարաբաղում 112 հազար էր, ապա 1979թ.՝ 123 հազար (աճը՝ 10 տոկոս): Նույն թվականների միջոցով թուրքերի թիվը 12 հազարից հասավ 37 հազարի (աճը՝ ավելի քան 3 անգամ):
Հայ ժողովուրդը երբեք չհաշտվեց իր հայրենիքի այս փոքր տարածքի բռնազավթման հետ եւ խորհրդային 70 տարիների ընթացքում մի քանի անգամ բարձրացրել է Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին վերամիավորելու հարցը:
Այսպես, Ղարաբաղյան հարցը վերաբացվել է.
1) 1923 թ.՝ Ինքնավար մարզի հռչակումից մի քանի օր առաջ, բոլշեւիկ Սուրեն Շադունցի կողմից:
2) 1936 թ.՝ կապված Անդրֆեդերացիայի լուծարքի եւ ԽՍՀՄ նոր սահմանադրության ընդունման հետ:
3) 1945 թ., երբ Հայաստանի կոմկուսի Կենտկոմի քարտուղար Գ. Հարությունովը նամակով դիմեց Ստալինին, խնդրելով՝ Լեռնային Ղարաբաղը վերամիավորել Խորհրդային Հայաստանին:
4) 1960-ական թթ. կեսերին՝ Ազգային զարթոնքի շրջանում:
5) 1977 թ. ԽՍՀՄ նոր սահմանադրության նախագծի քննարկման ժամանակ:
Հարկ է նշել, որ Ղարաբաղի հարցի հետ միասին օրակարգ էր մտցվել նաեւ Նախիջեւանի երկրամասը Խորհրդային Հայաստանին վերամիավորելու խնդիրը: ԽՍՀՄ-ում գորբաչովյան «Պերեստրոյկա»-ն (1985 թ.) նպատակ ուներ բոլշեւիկյան կայսերապետությունը դուրս բերել տնտեսական եւ քաղաքական ճգնաժամից: Սակայն մի կողմից իրագործվող բարեփոխությունների կիսատ-պռատությունը եւ երկչոտությունը, մյուս կողմից՝ վերակառուցման քաղաքականության մեջ ազգային խնդիրների բացակայությունն էլ ավելի սրեցին ճգնաժամը եւ բանտված ժողովուրդներին մղեց ազգային-ազատագրական պայքարի:
Առաջինը ոտքի կանգնեց հայ ժողովուրդը: 1988 թ. փետրվարը շրջադարձային է ոչ միայն հայ ժողովրդի, այլեւ ԽՍՀՄ ժողովուրդների եւ սոցիալիստական ճամբարի անդամ մյուս երկրների համար: Արցախյան շարժումն իրենով նշանավորեց նաեւ նրանց ազգային զարթոնքը եւ սկիզբ դրեց ԽՍՀՄ փլուզման գործընթացին:
Դեռեւս 1987 թ. ընթացքում Արցախի աշխատավորական կոլեկտիվները ընդունեցին որոշումներ՝ Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին վերամիավորելու մասին: Այդ որոշումները ներկայացվեցին ԽՍՀՄ բարձրագույն իշխանություններին: Եվ ահա 1988 թ. փետրվարի 20-ին Լեռնային Ղարաբաղի մարզային խորհրդի նստաշրջանն ընդունեց պատմական որոշում ԼՂԻՄ-ը Խորհրդային Ադրբեջանի կազմից դուրս բերելու եւ Խորհրդային Հայաստանին վերամիավորելու մասին: նույն օրը Հայաստանում զանգվածային ելույթներ սկսվեցին՝ պաշտպանելու մարզի հայ բնակչության պահանջը: Դա իր արտահայտությունը գտավ կոլեկտիվներում ընդունված որոշումներում, միտինգներում, ցույցերում, որոնց մասնակցում էին հարյուր հազարավոր մարդիկ:
1988 թ. փետրվարին Ի. Մուրադյանի եւ Վ. Սարուխանյանի գլխավորությամբ Երեւանում ստեղծվեց «Կազմկոմիտե», որը ղեկավարում էր Ազատության հրապարակում անցկացվող հանրահավաքները: Իգոր Մուրադյանի նախաձեռնությամբ մարտի սկզբներին ստեղծվեց «Ղարաբաղ» կոմիտե, իսկ Արցախում՝ «Կռունկ»-ը, որոնք կոորդինացնում եւ ղեկավարում էին Ղարաբաղյան շարժումը:
Շարժման աննախադեպ չափը եւ միասնականությունը անակնկալի բերեց Մոսկվային: Փետրվարի 21-ին ԽՄԿԿ Կենտկոմի քաղբյուրոն որոշում ընդունեց, որով շարժումը որակվեց «ծայրահեղական» եւ «նացիոնալիստների» կողմից հրահրված: Ղարաբաղյան շարժման ահագնացող ծավալը ստիպեց Գորբաչովին փետրվարի 26-ին ուղերձ հղել Հայաստանի եւ Ադրբեջանի աշխատավորներին, որում հանգստության կոչ էր անում: Ուշադրություն դարձնենք, որ Գորբաչովի կոչն ուղղված էր նաեւ ադրբեջանցիներին, թեպետ մինչ նրա ուղերձը՝ Ադրբեջանը հանգիստ վիճակում էր, փաստ, որը բավարար ուշադրության չի արժանացել: Սակայն դա զարմանալի չէ: Պարզապես Մոսկվան համոզվելով, որ քաղաքական մեթոդներով հնարավոր չէր մարել շարժումը, որոշեց օգտագործել դեռեւս ցարիզմի կողմից կիրառված մեթոդը, այն է՝ ժողովուրդների միջեւ թշնամանք եւ կոտորածներ հրահրելը: Եվ զարմանալի չէ, որ հայերի առաջին ջարդը կազմակերպվեց ոչ թե մայրաքաղաք Բաքվում, որին «քնից» հանելու փորձերը դեռեւս արդյունք չէին տալիս, կամ հանրապետության երկրորդ քաղաք Կիրովաբադ-Գանձակում, որտեղ հայերը ստվարաթիվ էին, ապրում էին կոմպակտ եւ կարող էին հաջող դիմադրություն ցույց տալ, այլ Ադրբեջանի «Արշակավանում»՝ Սումգայիթում: Քաղաք, որը հիմնադրվել էր 1949 թ. եւ 30 տարվա ընթացքում (ըստ 1979 թ. մարդահամարի տվյալների), հիմնականում գյուղական շրջաններից, այստեղ էր թափվել ավելի քան 200 հազար բնակչություն: Ահա հետամնաց եւ խառնիճաղանջ այս բազմության միջավայրում պետք է կազմակերպվեր հայոց սպանդը եւ բռնագաղթը:
Գորբաչովի դիմումը Հայաստանում ընդունվեց մեծ հույսով եւ փետրվարի 27-ի միտինգում որոշվեց դադարեցնել համազգային գործադուլը եւ անցնել աշխատանքի: Սակայն Գորբաչովի ուղերձն այլ կերպ ընկալեցին Ադրբեջանում: Այն, ըստ էության, կենտրոնական իշխանությունների հրահանգն էր՝ սկսել նախապես կազմակերպած կոտորածը: Սումգայիթում ջարդերն ու վայրագությունները, որ ընթանում էին «մահ հայերին» կարգախոսով, տեւեցին 3 օր՝ փետրվարի 27-29-ին: Դա փաստորեն ցեղասպանություն էր, քանի որ, ինչպես այդ օրերին կոմունիստների պաշտոնաթերթ «Պրավդա»-ն էր գրում, մարդկանց սպանում էին այն բանի համար, որ նրանք հայեր էին: Միայն երեք օր հետո խորհրդային զորքերը «օգնության» հասան, այն էլ՝ առանց կրակելու իրավունքի: Իսկ Գորբաչովն էլ կեղծելով իրողությունը՝ հայտարարեց, թե զորքերն ուշացան 3 ժամով:
Սակայն սումգայիթյան եղեռնագործությունը ոչ թե մարեց (ինչին սպասում էին կենտրոնական իշխանությունները), այլ ավելի ահագնացրեց Ղարաբաղյան շարժումը, որը վերածվեց համազգային շարժման՝ իր մեջ ներառելով ներքին եւ արտաքին սփյուռքի հայությանը:
Այնուհետեւ Մոսկվան փորձեց քաղաքական բնույթ ունեցող ղարաբաղյան հիմնահարցը ներկայացնել որպես սոցիալ-տնտեսական բովանդակություն ունեցող խնդիր: Այդ նպատակով ԽՄԿԿ Կենտկոմը եւ ԽՍՀՄ Մինիստների խորհուրդը, 1988 թ. մարտի 24-ին, որոշում ընդունեցին, որով Լեռնային Ղարաբաղին տրվում էր 400 մլն. ռուբլի: Ամենուրեք թմբկահարվում էր, թե իբր հայերի բողոքի պատճառը մարզում կուտակված սոցիալ-տնտեսական եւ մշակութային բնույթի հարցերն էին եւ տրված 400 մլն ռուբլով պետք է լուծվեին այդ հիմնախնդիրները:
Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարությունն, իր կրավորական եւ ազգախոշոշ կեցվածքի համար, հենց սկզբից մերժվեց ժողովրդի կողմից: Նա մերժվեց նաեւ բոլշեւիկյան արքունիքի կողմից, որովհետեւ չէր կարողացել ներազդել դեպքերի ընթացքի վրա: Նման իրավիճակի տրամաբանական շարունակությունը հանրապետության ղեկավար կազմի փոփոխությունն էր. ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանը հեռացվեց իշխանությունից, որին փոխարինեց Սուրեն Հարությունյանը: Սակայն վերջինիս նույնպես չկարողացավ շարժումը շեղել Մոսկվայի համար ցանկալի հունով:
Դժբախտաբար, խմորումներ էին սկսվել նաեւ Ղարաբաղյան շարժման ղեկավար կորիզի շրջանում: Շարժման մեջ հսկայական ներդրում ունեցող Ի. Մուրադյանը եւ Վ. Սարուխանյանը հեռացվեցին: 1988 թ. մայիսին ստեղծվեց 11 հոգուց բաղկացած նոր ղեկավար կենտրոն՝ «Ղարաբաղյան շարժման Հայաստանի կոմիտե»-ն (Վ. Մանուկյան, Ա. Մանուչարյան, Ս. Ղազարյան, Լ. Տեր-Պետրոսյան, Բ. Արարքցյան, Հ. Գալստյան եւ այլք):
Համաժողովրդական տեւական ճնշման արդյունքում ի վերջո 1988 թ. հունիսի 15-ին Խորհրդային Հայաստանի Գերագույն խորհրդի նստաշրջանը ընդունեց որոշում՝ ԼՂԻՄ-ը Խորհրդային Հայաստանի կազմի մեջ մտցնելու մասին եւ հարցին դրական լուծում տալու խնդրանքով դիմեց ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդին: Սակայն ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը, տուրք տալով կայսերապետական քաղաքականությանը, 1988 թ. հուլիսի 18-ի նիստում անընդունելի համարեց Լեռնային Ղարաբաղը Խորհրդային Հայաստանի կազմի մեջ մտցնելը՝ հենվելով ԽՍՀՄ սահմանադրության 78-րդ հոդվածի վրա, ըստ որի՝ խորհրդային այս կամ այն հանրապետության սահմանը չէր կարող փոխվել առանց նրա համաձայնության: Լեռնային Ղարաբաղի քաղաքական հարցը մտավ սահմանադրական փակուղի: Հարկ է նշել, որ տխրահռչակ այս նիստին փայլուն ելույթներ ունեցան մասնակից հայ ներկայացուցիչները, հատկապես Դադամյանը, Երեւանի համալսարանի ռեկտոր Ս. Համբարձումյանը:
ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունները, օգտագործելով 1988 թ. դեկտեմբերյան ավերիչ երկրաշարժի առաջացրած դժվարությունները Հայաստանում, փորձեցին նոր գործնական քայլերով մարել Ղարաբաղյան շարժումը: 1988 թ. դեկտեմբեր-1989 թ. հունվար ամիսներին ձերբակալվեցին Ղարաբաղյան շարժման Հայաստանի կոմիտեի անդամները: Իսկ 1989 թ. հունվարի 12-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի հրամանագրով կազմացրվեցին Լեռնային Ղարաբաղի խորհրդային իշխանության մարմինները (Մարզային խորհուրդը, Քաղխորհուրդը, կուսակցության մարզային կոմիտեն) եւ մարզում մտցվեց կառավարման հատուկ ձեւ: Կազմվեց ԼՂԻՄ-ի «Հատուկ կառավարման կոմիտե»՝ Ա. Վոլսկու գլխավորությամբ: Տպավորություն ստեղծվեց, որ Լեռնային Ղարաբաղը դուրս էր բերվում Ադրբեջանի տիրապետությունից եւ դրվում էր Մոսկվայի վերահսկողության տակ, որովհետեւ Ա. Վոլսկին ԽՄԿԿ Կենտկոմի բաժնի վարիչ էր (հիշենք 1917 թ. ապրիլի 26-ի Ռուսաստանի ժամանակավոր կառավարության հրովարտակը, մինչեւ ռուսական զորքերի կողմից ազատագրված Արեւմտյան Հայաստանի վերջնական կարգավիճակի որոշումը, երկրամասը դուրս էր բերվում Կովկասի ռազմական իշխանությունների տնօրինումից եւ հանձնվում Պետրոգրադի կենտրոնական իշխանության կառավարմանը՝ հանձին կենտրոնի ներկայացուցիչ, ընդհանուր կոմիսար Դ. Ավերյանովի): Դա սկզբնական շրջանում որոշ ոգեւորություն առաջացրեց: Սակայն շուտով պարզվեց, որ դա պատրանք է, կրքերը հանգստացնելու համար կենտրոնի կողմից ձեռնարկած հերթական աճպարար քայլը: «Հատուկ կառավարման կոմիտե»-ն սպասված արդյունքը չտվեց, որի հետեւանքով ավելի սրվեցին ազգամիջյան հարաբերությունները, իսկ Լեռնային Ղարաբաղը մխրճվեց երկարատեւ գործադուլների մեջ:
Ստեղծված պայմաններում հայերը դիմեցին պատասխան գործողությունների: 1989 թ. օգոստոսի 16-ին Ստեփանակերտում (ԼՂԻՄ-ի լիազոր ներկայացուցիչների համագումարում) ստեղծվեց Ազգային խորհուրդ, որին հանձնվեց Լեռնային Ղարաբաղի կառավարումը՝ մինչեւ կառավարման սահմանադրական ձեւի վերականգնումը: ԽՍՀՄ եւ ադրբեջանական իշխանությունները միջոցների դիմեցին շրջափակելու Ազգային խորհրդի գործունեությունը: Այդ նպատակին էր ուղղված ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի 1989 թ. նոյեմբերի 28-ի տխրահռչակ որոշումը, որով ստեղծվեց մարզի կառավարման հանրապետական (Ադրբեջանի) կազմկոմիտե՝ Ադրբեջանի կոմկուսի Կենտկոմի երկրորդ քարտուղար Վ. Պոլյանիչկոյի գլխավորությամբ: Կազմկոմիտեն մարզը հայաթափելու քաղաքական կուրս վերցրեց:
Չհապաղեց հայ ժողովրդի պատասխան հարվածը. 1989 թ. դեկտեմբերի 1-ին Հայաստանի Գերագույն խորհուրդը եւ Լեռնային Ղարաբաղի Ազգային խորհուրդը համատեղ պատմական որոշումով հռչակեցին Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորումը:
Դրանից հետո Մոսկվան եւ Ադրբեջանի իշխանություններն էլ ավելի ուժեղացրին հանցագործության հասնող պետական ահաբեկչությունը ոչ միայն արցախահայության, այլեւ Ադրբեջանում բնակվող հայերի նկատմամբ: Այդ քաղաքականության արդյունքն ու հետեւանքն էր Բաքվի հայերի 1990 թ. հունվարյան ջարդերը (հունվարի 13-20-ը), որի հետեւանքով ավելի քան 200 հազար հայ ունեցող Բաքուն հայաթափվեց: Մեկ շաբաթ շարունակ կենտրոնական իշխանությունները չէին միջամտում եւ կանխում հայերի ջարդը, բայց երբ ջարդերը տարածվեցին նաեւ ռուս բնակչության վրա՝ զորքերը մտան Բաքու:
Լկտիացած ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունների սադրանքներից եւ թողտվությունից՝ Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի գրոհայինները հարձակման անցան (հունվար-փետրվար) հայ-ադրբեջանական սահմանի հնարավոր բոլոր ուղղություններով՝ Երասխավան, Վայք, Կապան, Մեղրի, Իջեւան, Տավուշ, Նոյեմբերյան եւ այլն), սակայն ծանր հարվածներ ստացան արագորեն ձեւավորվող հայկական ինքնապաշտպանական զորախմբերի կողմից: Փաստորեն, Բաքվի 1990 թ. հունվարյան ջարդերով սկսվեց այն, ինչին ձգտում էր Մոսկվան՝ հայ-ադրբեջանական պատերազմը, որն իր մակընթացություններով եւ տեղատվություններով շարունակվեց մինչեւ 1994 թ. մայիսը, երբ ջախջախիչ պարտություն կրած Ադրբեջանը, Ռուսաստանի միջնորդությամբ, խնդրեց զինադադար:
Անշո՛ւշտ, դեպքերը նման ընթացք չէին ունենա, եթե բոլշեւիկյան արքունիքը հենց սկզբից լրջորեն քննարկեր Լեռնային Ղարաբաղի «պրոբլեմը» եւ խմբագրեր 1921 թ. թույլ տված իր սխալը եւ ոչ թե ի լուր բոլորի հայտարարեր՝ «իսկ հայերը դրա հետեւանքների մասին մտածե՞լ են արդյոք»: Այս թափանցիկ ակնարկը, ըստ էության, կենտրոնական իշխանության հրահանգն էր՝ Ադրբեջանում սկսելու հայերի ցեղասպանության եւ բռնագաղթի քաղաքականություն, որի արդյունքում եւ հրահրվեց հայ-ադրբեջանական պատերազմը: Խորհրդային Ադրբեջանից բռնագաղթեց շուրջ 350 հազար հայ, որից 250 հազարն անցավ Հայաստան: Ըստ էության հայերն արտաքսվեցին Ադրբեջանի քաղաքային բոլոր բնակավայրերից, բացի այդ դատարկվեցին 170 գյուղական բնակավայրեր, այդ թվում՝ Հյուսիսային Արցախը:
ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունն իր հակահայ քաղաքականությամբ ձգտում էր փակել Լեռնային Ղարաբաղի «պրոբլեմը», որպեսզի նախադեպ չստեղծվեր Միությունում կուտակված համանման պրոբլեմների համար: Սակայն Մոսկվայի նման կայսերապետական մտածողությունը բումերանգի նման հարվածեց առաջին հերթին հենց կայսրությանը: Ղարաբաղյան շարժման փորձով համոզվելով, որ Մոսկվան մտադիր չէ ոչ մի զիջում անել ազգային հարցերի ոլորտում եւ հզոր կայսրության դեմ հնարավոր է պայքարել, ոտքի ելան նաեւ բանտված այլ ժողովուրդներ: ԽՍՀՄ-ի շրջանակներում չտեսնելով իրենց ազգային գոյության եւ զարգացման համար ոչ մի հեռանկար՝ իրենց անկախության Հհռչակագիրը հրապարակեցին նաեւ մերձբալթյան հանրապետությունները: Նույն ճանապարհը բռնեցին նաեւ այլ հանրապետություններ:
Այսպիսով, Ղարաբաղյան շարժումը ցնցեց կայսրության հիմքերը եւ անկախության տարավ մի շարք ժողովուրդների. սրանում է մեր ազատագրական շարժման համաշխարհային պատմական նշանակությունը, եւ այսօր աշխարհը բարոյական պարտավորվածություն ունի ճանաչելու իր հայրենիքի տարածքում՝ Լեռնային Ղարաբաղում, հայ ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքը: Դա առաջին հերթին վերաբերում է մեր շարժման արդյունքում անկախացած Ադրբեջանին. դրա համար ադրբեջանական ժողովուրդը պետք է կարողանա ձերբազատվել իր վզին արհեստականորեն փաթաթված պանթուրքիստական զառանցանքներից:
1991 թ. օգոստոսի 19-ին Կոմկուսի ղեկավարությունը եւ ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ը Մոսկվայում փորձեցին կատարել պետական հեղաշրջում, որն անհաջող ելք ունեցավ եւ հասցրեց ԽՍՀՄ-ի փլուզմանը: Բոլշեւիկյան կայսերապետության անկումից հետո նոր հեռանկարներ բացվեցին Արցախի խնդրի լուծման համար:
1991 թ. սեպտեմբերի 2-ին Լեռնային Ղարաբաղի մարզային եւ Շահումյանի շրջանային խորհուրդների համատեղ նստաշրջանը որոշում ընդունեց՝ Լեռնային Ղարաբաղի եւ Շահումյանի շրջանի սահմաններում հռչակել Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետություն (ԼՂՀ): Իսկ 1991 թ. դեկտեմբերի 10-ին, միջազգային դիտորդների ներկայությամբ, Արցախում անցկացվեց անկախության հանրաքվե: Քվեարկությանը մասնակցած 109 հազար արցախցիների 99,9 տոկոսը դրական պատասխանեց ԼՂՀ-ի անկախության հռչակմանը: 1992 թ. հունվարին Ստեփանակերտում բացվեց ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի անդրանիկ նստաշրջանը, որը վավերացրեց ԼՂՀ անկախության Հռչակագիրը, պետական լեզու հայտարարեց հայերենը, հաստատեց երկքաղաքացիության օրենքը: ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի առաջին նախագահ ընտրվեց ՀՅԴ անդամ Արթուր Մկրտչյանը:
1992-1994 թթ. նշանավորվեցին նորանկախ հայկական պետության հիմքերն ամրապնդող նվաճումներով: Այդ ընթացքում բնաջնջվեցին մայր հողում գտնվող թշնամու հենակետերը: Օրինական տիրոջը՝ հայ ժողովրդին, վերադարձվեցին բռնազավթված բազմաթիվ բնակավայրեր ու շրջաններ: Շրջադարձային էր հատկապես Շուշիի եւ Լաչինի շրջանների ազատագրումը, որի շնորհիվ ոչ միայն վերացավ Արցախը Հայաստանից բաժանող արհեստական միջանցքը, այլեւ Արցախը դարձավ իսկապես անկախ պետություն:
Անցած տարիների ընթացքում ԼՂՀ-ն դարձել է փաստացի անկախ պետություն, պետականությանը հատուկ բոլոր բաղադրիչներով: Արցախի հայկական պետության պաշտպանությունը բովանդակ հայության սրբազան գործն է:
- ԷԴՎԱՐԴ Գ. ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ, ԵՊՀ հայոց պատմության ամբիոն
«ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՆԱԽԱԳԱՀԱԿԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԿԵՆՍԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒՆԵՆ»
ՀԱԿՈԲ ՉԱՔՐՅԱՆՀայաստանի նախագահական ընտրությունների նկատմամբ Թուրքիայում մեծ է հետաքրքրությունը: Դրա հիմքում թերեւս Հայաստանի հետ հարաբերություններն ու ղարաբաղյան հակամարտությունն իբրեւ ներքին հարց դիտարկելու պաշտոնական ...«ՄԵՆՔ ԳՅՈՒՄՐԻԻՆ ՊԻՏԻ ՎԵՐԱԴԱՐՁՆԵՆՔ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔԻ ԻՐ ԵՐԲԵՄՆԻ ԿՈՉՈՒՄԸ»
ԳԵՂԱՄ ՄԿՐՏՉՅԱՆ 2ՀՀ նախագահական ընտրությունների իր նախընտրական քարոզարշավը երեկ Շիրակի մարզում անցկացրեց նախագահի թեկնածու, վարչապետ Սերժ Սարգսյանը: Լանջիկում, Ազատանում, Արթիկի եւ Մարալիկի նախկին շրջանների մի շարք բնակավայրերում ...Ո՞Վ Ո՞ՒՄ Է ՇՆՈՐՀԱՎՈՐԵԼՈՒ ՓԵՏՐՎԱՐԻ 19-Ի ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ ՀԵՏՈ
ԳՈՀԱՐ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՆախագահական ընտրություններին հաշված օրեր են մնացել, եւ ընտրարշավի վերջին փուլում ընտրողներին, նաեւ քաղաքական ուժերին վերջին ուղերձներով դիմելու հնարավորություն էր ընձեռել Մամուլի ազգային ակումբը` երեկ ...ՆԱԽԿԻՆ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄՆԵՐԸ ՉԻՐԱԿԱՆԱՑԱՆ, ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐԸ ՍԽԱԼ ԴՈՒՐՍ ԵԿԱՆ
ԱՐԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ 3Վաղը Հայաստանի նախագահական ընտրությունների քարոզարշավի վերջին օրն է, իսկ այսօր՝ նախկին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի վերջին հանրահավաքը: Գրեթե անկասկած է, որ այս անգամ եւս նախկին նախագահը իր կողմնակիցներին ...ՉԱՐ ՄԻԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՈՐԾԱՆԱՐԱՐ Է ՄԵՐ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ
ՌՈՒԶԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ«Կայունություն» հասարակական շարժումը երեկ նորից գլուխ գլխի էր հավաքել մտավորականներին ու քաղաքական կուսակցությունների ներկայացուցիչներին՝ այս անգամ զրուցելու «Կայունությունը զարգացման հիմնական երաշխիքն ...«ՄԵՆՔ ԸՆԴՈՒՆԵՑԻՆՔ ՆՐԱՆ, ԻՍԿ ՆԱ ԱՅՍՕՐ ՆՈՐԻՑ «ԴՐՈՅԻ» ԳՈՐԾ Է ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄ»
ԱՐԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ«Քարոզարշավն ամփոփելու» նպատակով երեկ մամուլի ասուլիս էր հրավիրել Հայ հեղափոխական դաշնակցության բյուրոյի ներկայացուցիչ Հրանտ Մարգարյանը: Նա նախ անդրադարձավ ՀՅԴ-ի՝ սեփական թեկնածուով ընտրություններին մասնակցելու ...ԱՀԱՐՈՆ ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ. «ՁԱՅՆԵՐԻ ԲԱՇԽՈՒՄԸ «ԿԱԽՎԱԾՆԵՐԻՑ Է» ԿԱԽՎԱԾ»
Ն. Պ. 14Սեփական անսխալականության մասին սոցիոլոգ Ահարոն Ադիբեկյանը երեկ խոսեց «Ուրբաթ» ակումբում, զուգահեռաբար ներկայացնելով նախագահական ընտրություններին նախորդած վերջին՝ փետրվարի 8-9-ին իրականացված հարցման այս ...ԳԵՐԱԳՈՒՅՆ ՀՈԳԵՎՈՐ ԽՈՐՀՐԴԻ ԿՈՉԸ
ՄԱՅՐ ԱԹՈՌ ՍԲ. ԷՋՄԻԱԾԻՆ, Փետրվարի 15, 2008 թ.Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածնում փետրվարի 14-ին տեղի ունեցավ Գերագույն հոգեւոր խորհրդի ժողով` նախագահությամբ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ ծայրագույն պատրիարք եւ Ամենայն հայոց կաթողիկոսի: Ժողովը անդրադարձավ նաեւ ՀՀ ...ՈՒՇԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ
«Ազգը» իր ընթերցողներին եւ գորվազդատուներին հայտնում է, որ այսօր թերթի խմբագրությունը աշխատելու է եւ թերթի թարմ համարը կարող եք ձեռք բերել կրպակներից կիրակի օրը: «Ազգ» օրաթերթի ինտերնետային կայքէջը ընտրությունների ...ՔԱՂԱՔԱՊԵՏԱՐԱՆՆ ԸՆԿԵԼ Է ԿՐԱԿԸ, ՀՐԱՊԱՐԱԿՆԵՐԸ ՉԵՆ ՀԵՐԻՔՈՒՄ
1Երեւանի քաղաքապետարանը հայտարարություն է տարածել, որ Արթուր Բաղդասարյանի կողմնակիցների հայտարարած հանրահավաքը կիրակի օրը Մատենադարանին հարող տարածքում արտոնված չէ: Հաղորդվում է, որ ՕԵԿ-ականներին առաջարկվել ...ՄԵՐ ԶՐՈՒՑԱԿԻՑՆ Է ԿՈՏԱՅՔԻ ՄԱՐԶՊԵՏ ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՇԱՀԳԱԼԴՅԱՆԸ
Ջ. ԿՈՇԵՑՅԱՆ [Գ]- Փորձը ցույց է տալիս, որ բնակչության 60-65 տոկոսը սովորաբար մասնակցում է այս կարեւոր իրադարձությանը, եւ ես համոզված եմ, որ ժողովուրդը մեծ ակտիվությամբ կմասնակցի նաեւ փետրվարի 19-ին կայանալիք նախագահական ...ՎՐԱՑԻՆԵՐԸ ՍԻՐՈՒՄ ԵՆ ՑՈՒՅՑ ՏԱԼ, ԻՍԿ ՄԵՆՔ ՑՈՒՑԱԴՐԵԼԻՍ ՇԱՏ ՀԵՌՈՒՆ ԵՆՔ ԳՆՈՒՄ
ԱՂԱՎՆԻ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ, Հոդվածի հետընտրական հատվածը` առաջիկայումՀայ եւ վրացի ժողովուրդների ընդհանրությունների, առավել եւս, բարեկամության մասին խոսվում է բոլոր պատեհ եւ անպատեհ առիթներով: Մինչդեռ մեր ընդհանրությունների ֆոնին քիչ չեն բավականին որոշիչ տարբերությունները, ...ՆԱԽԱԳԱՀԱԿԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՆԱԵՎ ԿԻՊՐՈՍՈՒՄ
Հ. Ծ.«Կես միլիոն կիպրոսցիներ (հույներ, մարոնիտներ, հայեր եւ լատիններ) կիրակի օրը` փետրվարի 17-ին երկրի նոր նախագահ են ընտրելու առաջիկա հինգ տարիների համար: Ինը թեկնածուներից հիմնականում երեքի միջեւ է առավել ...ՄԱԿ-Ի ԱԽ-Ն ՄԵՐԺԵՑ ԿՈՍՈՎՈՅԻ ԱՆԿԱԽԱՑՈՒՄԸ
ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում Կոսովոյի հարցին նվիրված արտահերթ նիստը բուռն քննարկումներից հետո մերժել է Կոսովոյի անկախացման գաղափարը: ԱԽ 15 անդամներից միայն 5-ն են հավանություն տվել ՄԱԿ-ի հատուկ պատվիրակ ...ԱԶԳԱՅԻՆ ԹՇՆԱՄԱՆՔԸ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆՈՒՄ ԱՃՈՒՄ Է
Ռուսաստանի մայրաքաղաք Մոսկվայում տարեսկզբից կատարվել է 16 հանցագործություն՝ ազգային թշնամանքի հողի վրա: Հաղորդվում է, որ դրանք բոլորն էլ կատարել են դեռահասների խմբերը: «Որպես կանոն, հանցագործությունները ...ԲՈՐԻՍ ՊԻՈՏՐՈՎՍԿՈՒ 100-ԱՄՅԱԿԻՆ ՆՎԻՐՎԱԾ ՑՈՒՑԱՀԱՆԴԵՍ
ՄԱՐԻԵՏԱ ՄԱԿԱՐՅԱՆԵրեկ լրացավ մեծանուն գիտնական, արեւելագետ եւ հնագետ Բորիս Պիոտրովսկու 100-ամյակը: Այդ առիթով Երեւանի Էրեբունի արգելոց-թանգարանում ՀՀ մշակույթի նախարարությունը կազմակերպել էր ցուցահանդես: Բացմանը ներկա ...ԼՐԱՑԱՎ ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆԻ 60-ԱՄՅԱԿԸ
Այսօր լրանում է բանասեր, գրականագետ, թարգմանիչ Հենրիկ Բախչինյանի 60-ամյակը: Իր բազմամյա գրական գործունեությամբ նա նպաստել է հայ մշակույթի զարգացմանը: Գրականության եւ արվեստի թանգարանում նրա աշխատանքներն ...ՍԱ ԷԼ ԳՈՂԱՑԱՆ
Ս. ԳԱԼՈՅԱՆԻնչպես մեզ հաղորդեց ճանաչված եւ հարգարժան արվեստաբան Պողոս Հայթայանը, նախորդ գիշեր անհայտ անձինք գողացել են հայտնի գրականագետ Լեւոն Ներսիսյանի բրոնզաձույլ դիմաքանդակը, որը տեղադրված էր Մաշտոցի պողոտայի ...«ՍԻՐԵՑԵՔ ԶՄԻՄԵԱՆՍ»
ՀԱՍՄԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ«Կոչ եմ անում, որ բոլորս լցվենք բարությամբ, սիրով: Լինենք հանդուրժող: Ապրում ենք հրաշալի երկրում: Ուստի ապրենք առանց չարության ու դաժանության»: Երեկ «Տեսակետ» ակումբում սիրո կոչով հանդես եկավ երգահան ...«ԲԱՑԱՐՁԱԿ ԱՊԱՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ»
ԱՐՄԵՆ ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ«Հայկական ժամանակ» օրաթերթի փետրվարի 15-ի համարում «Դեսպանին ծեծել են եւ ազատել աշխատանքից» վերնագրված հրապարակման մեջ ներկայացված պատմությունը, ՀՀ արտաքին գործերի նախարարի խորհրդական, նախկինում` ՀՀ կառավարության ...«ՁՄԵՌԸ ՉՎԵՐՋԱՑԱԾ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ԳԱՐՈՒՆ Է ԳԱԼՈՒ»
ՄԵԼԱՆՅԱ ԲԱԴԱԼՅԱՆԳեղանկարիչ Բորիս Եղիազարյանն այն արվեստագետներից է, ովքեր Հայաստանից վերջին տարիների իրենց հեռանալը ծառայեցրին հայ մշակույթը դրսում ճանաչելի դարձնելու շնորհակալ գործին: Երկար տարիներ նա ապրում եւ ստեղծագործում ...ԵՎՍ ՄԵԿ ՇԱԽՄԱՏԻ ՓԱՌԱՏՈՆ ՄՈՍԿՎԱՅՈՒՄ
ԱՇՈՏ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆՄոսկվայում մեկնարկել է շախմատի հերթական փառատոնը` «Աերոֆլոտի» 7-րդ միջազգային մրցաշարը: 9 տուրից բաղկացած շվեյցարական մրցակարգով չորս մրցաշար է անցկացվելու: Մրցանակային ընդհանուր հիմնադրամը 200 հազար ...ՄՐՑԱԽԱՂԻ ՎԱՅՐՆ ԱՌԱՅԺՄ ԱՆՀԱՅՏ Է
ԱՇՈՏ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆՖԻԴԵ-ն մինչեւ ապրիլի 1-ը երկարաձգել է Վեսելին Թոփալովի եւ Գատա Կամսկու մրցախաղի կազմակերպման հայտերի ընդունման ժամկետը: Դա պայմանավորված է մրցաշարի ընդհանուր մրցանակային ավելի մեծ հիմնադրամ սահմանելու ...ԱԶԳԱՇԱՀ, ԱԶԳՕԳՈՒՏ ԵՎ ԱԶԳԱՆՎԵՐ ԹԵՐԹԸ
ՌՈՄԱ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆԱյսօր, 2008-ի փետրվարի 16-ին լրանում է «Ազգ» օրաթերթի գոյության 17-ամյակը: Այդ տարիներն ահեղ ցնցումների ու արհավիրքների, մարդկային ցավալի կորուստների, նյութական ու հոգեւոր արժեքների կորուստների, բայց ...20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՀԱՅՈՑ ԱԶԱՏԱՄԱՐՏԻ ՓԱՌԱՊԱՆԾ ԷՋԸ
ԷԴՎԱՐԴ Գ. ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ, ԵՊՀ հայոց պատմության ամբիոնԱրցախը հայկական այն երկրամասերից է, որտեղ կազմավորվել եւ հազարամյակների իր զարգացումն է ապրել հայ ժողովուրդը: Հայոց պետականության զարգացման բոլոր փուլերում Արցախը մշտապես եղել է հայկական պետության անքակտելի ...ՀԱՅ ԱԶԳԸ ՀԱՅՈՑ ԵԿԵՂԵՑԻՆ Է, ՀԱՅԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆԸ` ՀԱՅՈՑ ԵԿԵՂԵՑՈՒՆԸ
ԱՍՈՂԻԿ ՔԱՀԱՆԱ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆԱհավասիկ այս հանապազօրյա մաղթանքով Առաքելական մեր Սուրբ եկեղեցու յուրաքանչյուր հոգեւոր սպասավոր ամենախնամ Աստծո օրհնությունն ու պահպանությունն է հայցում մերազնյա պատանի Հանրապետությանը: Գոհության խոր ...ԱԶԳԱՅԻՆ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԸՆՏՐԱՐՇԱՎ
ԱՐՍԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆԱվելի քան 16 տարի առաջ հայ ժողովուրդը վերստին ձեռք բերեց անկախ պետականություն եւ հնարավորություն ստացավ ինքնուրույն կերպով տնօրինելու իր ճակատագիրը: Մենք հրաժարվեցինք կոմունիստական անաստված ուսմունքից, ...ՆԱ ԱՐԴԵՆ ԻՍԿ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆՆ Է
ՍԵՐԺ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ, ՀՀ ժուռնալիստների միության եւ Լրագրողների միջազգային դաշնության անդամԵրեկոյան ֆիզիկական աշխատանքից խոնջացած էր դասի գալիս, բայց միշտ կենսախինդ էր եւ սովորում էր նամուսով: Շատ էր սիրում քերականություն: Ժամանակակից հայոց լեզվի հնչունաիմաստաբանական վերլուծությունների դասերն ...ԴՐԱՄԻ ԱՐԺԵՎՈՐՄԱՆ, ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԵՐԻ ԵՎ ԿԵՆՍԱԹՈՇԱԿՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ ՀՀ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԹԵԿՆԱԾՈՒՆԵՐԻ ԾՐԱԳՐԵՐՈՒՄ
ԹԱԹՈՒԼ ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆՀՀ նախագահի ընտրություններին մասնակցող թեկնածուներից մեծ մասի ելույթներում եւ նախընտրական ծրագրերում հիմնականում կրկնվում են միեւնույն խոստումները աշխատավարձերն ու կենսաթոշակները բարձրացնելու եւ ազգային ...ԱՌԱ՛Ջ, ԴԵՊԻ ԲԱՑԱՐՁԱԿ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
ՎԻԿՏՈՐ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆՖրանսիական ասացվածք է. «Քաղաքական գործիչները նման են տակաշորերի: Նրանց էլ պետք է պարբերաբար փոխել, եւ նույն պատճառներով»: Աշխարհը վաղուց գտել է իշխանություններին պարբերաբար փոխելու մեխանիզմը` ընտրությունները: ...ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԸՆՏՐԱԿԱՆ ԽՃԱՆԿԱՐԸ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ «ՄԵԾ» ԲԱՆԱՎԵՃԸ
ԱԼԵՆ ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ, ՔաղաքագետՆախագահական ընտրությունները Հայաստանում ավանդաբար ավելին են եղել, քան զուտ երկրի ղեկավարի փոփոխման ժողովրդավարական արարողակարգի գործարկումը: Հայաստանյան ներքաղաքական իրողությունների համատեքստում այն իր ...ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ «ՆԱՐՆՋԱԳՈՒՅՆ» ՍՑԵՆԱ՞Ր Է ԳՈՐԾԻ ԴՐՎԱԾ
ԱՆԴՐԵՅ ԱՐԵՇԵՎԱյժմ շատ է խոսվում, որ Ուկրաինան 2009-ին անդամակցելու է ՆԱՏՕ-ին: Արեւմուտքում առանձնապես չեն էլ թաքցնում, որ արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունների ներկայացումը եւ «նարնջագույն» հեղափոխությունը կազմակերպվել ...
ՎԵՐԱՀՐԱՏԱՐԱԿՎԵԼ Է ՆՇԱՆԱՎՈՐ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆԻ «Ս. ՄԻՎՌՈՆԻ ՕՐՀՆՈՒԹԻՎՆԸ» ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ
ՎԱԶԳԵՆ ԱՌԱՋԻՆ ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ԾՆՆԴՅԱՆ 100-ԱՄՅԱԿ
Ն. Մ.ՎԱՇԻՆԳՏՈՆԻ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԹԱՆԳԱՐԱՆԸ ՆՎԵՐ Է ՍՏԱՑԵԼ
ԼՈՒՅՍ Է ՏԵՍԵԼ «ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ԵՎ ԵՂԲԱՅՐՈՒԹՅԱՄԲ» ՀԱՅԵՐԵՆ ԵՎ ԱՆԳԼԵՐԵՆ ԼԵԶՈՒՆԵՐՈՎ ԳԻՐՔԸ
ԱՐՅՈՒՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԸ 75 ՏԱՐՎԱ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒՆԻ
ՄԱՐԻԵՏԱ ՄԱԿԱՐՅԱՆ
ՆԱԽԿԻՆ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄՆԵՐԸ ՉԻՐԱԿԱՆԱՑԱՆ, ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐԸ ՍԽԱԼ ԴՈՒՐՍ ԵԿԱՆ
ԱՐԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ
ՄԵՂՐԻԻ ՏԱՐԲԵՐԱԿ. ՇԱՀԱՐԿՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
ԹԱԹՈՒԼ ՀԱԿՈԲՅԱՆԻՆՉՈ՞Ւ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՆԱԽԿԻՆ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ՄՈՍԿՎԱ ՄԵԿՆԵՑ
ԱՐԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆՈ՞ՒՄ ԵՆ ՈՒԶՈՒՄ ՏԵՍՆԵԼ ՀՀ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՊԱՇՏՈՆՈՒՄ ԳՈՂԵՐԸ
ՌՈՒԲԵՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ, ՄոսկվաԵՎ ՆՈՐԻՑ ԼԵՎՈՆ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄՈՍԿՈՎՅԱՆ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ
ՀԱՆԵԼՈ՞Ւ Է ԹԵԿՆԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ
ԱՐԱ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. «ՄԵՐ ՆՎԱԶԱԳՈՒՅՆ ՊԱՀԱՆՋԸ ԼՂ ԱՆԿԱԽ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿՆ Է»
ԱՔՊԵՐ ՀԱՍԱՆՈՎ, Day.AzՈՍՏԻԿԱՆՆ ՈՒ ԼԵՎՈՆ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ
Ռ. Պ.Ո՞ՒՄ ՀԵՏ Է ՀԱՆԴԻՊԵԼ ԼԵՎՈՆ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՄՈՍԿՎԱՅՈՒՄ
ԱՀԱՐՈՆ ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ. «ՁԱՅՆԵՐԻ ԲԱՇԽՈՒՄԸ «ԿԱԽՎԱԾՆԵՐԻՑ Է» ԿԱԽՎԱԾ»
Ն. Պ.
- 1875 Իգդիրում ծնվել է հանրապետության վաստակավոր բժիշկ, ակնաբան-վիրաբույժ Հայկ Կանայանը:
- 1916 Առաջին աշխարհամարտում ռուսական զորքերը գրավեցին Հյուսիս-արևելյան Թուրքիայի Էրզրում քաղաքը:
- 1921 Վրաց մենշևիկների տնօրինությանը հանձնված, այսպես կոչված «Լոռու չեզոք գոտում», հաղթեց ապստամբությունը վրացական կառավարության դեմ: Գոտու բոլոր 41 գյուղերում ծածանվեց խորհրդային Հայաստանի դրոշը:
- 1927 Հանրապետության ժողկոմխորհը հաստատեց ԵՊՀ նոր կանոնադրությունը, որի համաձայն համալսարանում հաստատվեց հետևյալ հինգ ֆակուլտետները՝ սոցիալ-տնտեսական, մանկավարժական, գյուղատնտեսական, բժշկական և տեխնիկական:
- 1932 Ստեղծվեց համամիութենական «Հին բոլշևիկների ընկերության» մասնաճյուղը:
ԼՈՒՐԵՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆ
ՕՆԼԱՅՆ ԼՈՒՐԵՐ
ԻՆՖՈՐՄԱՑԻԱ
ԻՄ ԱՐՄԹԱՈՒՆ
Ինչպե՞ս թողնել ծխելը
Ինչպե՞ս գրել Հայերեն Windows XP միջավայրում
Սույն կայքում հրատարակված նյութերը վերցված են բաց աղբյուրներից և պաշտպանված են հեղինակային իրավունքիով։ Արգելված է սույն կայքում հրատարակված նյութերի վերարտադրումը առանց իրական հեղինակի գրավոր թույլտվության։ Եթե ցանկանում եք հանել Ձեզ պատկանող նյութը, ապա ուղարկեք մեզ, պատկանելությունը վկայող փաստեր և տվյալ նութը անմիջապես կհանվի։ Բոլոր նյութերը հրատարակված են միայն ինֆորմացիոն նպատակով և մենք պատասխանատու չենք դրանց հավաստիության համար։