Հրատարակվում է 16/01/1923

ՄԱՐԴԻԿ,ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ, ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ

• 
      153. Քաղբաժնում համեմատաբար ոչ վատ ԹԻՄ ստեղծեցի. Սերժ Առուշանյան, Էդիկ Պետրոսյան, Սենոր Հասրաթյան, Վարդգես Ուլուբաբյան, Վարդգես Օվյան, Վադիմ Մկրտչյան... Այդ ժամանակվանից սկսեց թողարկվել «Գոյամարտ» բանակային հեռուստածրագիրը։ Անկեղծ ասած, քաղբաժնին ես չկարողացա պատշաճ ուշադրություն հատկացնել, քանի որ ամբողջ օրը Ս. Բաբայանի կողքին էի։ Եթե ստիպված էի լինում մի քանի ժամով չերեւալ, նա կշտամբում էր ինձ։ Քաղբաժնում գրեթե ամբողջ աշխատանքն ընկած էր Սերժ Առուշանյանի ուսերին՝ բացառությամբ «Մարտիկ» թերթի։     ա. Ծանր, լայնածավալ պատերազմ էր ընթանում, իսկ բանակի հրամանատարը միշտ այդ պատերազմի կառավարման վահանակի մոտ էր. նա տեղեկատվություններ էր ստանում ռազմաճակատից եւ համապատասխան ցուցումներ տալիս։ Կողքին մարդ էր պետք... Գոնե, որպես զրուցակից։ Մարդ, որին նա վստահում էր, որը գիտեր նրան եւ հասկանում էր։ Որը նրան հաճոյանալու համար «այո» չէր ասի։ Եվ որի հետ երկխոսության մեջ նա կստուգեր իր այս կամ այն միտքը։     բ. Ս. Բաբայանը սովորաբար կամ հաճախ աշխատում էր մինչեւ առավոտյան ժամը 4-ը՝ օրական 16-20 ժամ։ Դժվար էր արթնանում, առաջոտյան ժամը 8-ին ես զանգում էի նրանց տուն, կինն արթնացնում էր նրան, եւ կես ժամ անց նա արդեն աշխատավայրում էր։ Պատերազմի ամենածանր պահերին նա շաբաթներով մնում էր աշխատասենյակում... ԱՔԻԼԵՍՅԱՆ ԳԱՐՇԱՊԱՐ     154. Եթե ինձնից հարցնեն մեր պետության (ՀՀ-ի եւ ԼՂՀ-ի) ամենակաղլիկ տեղը՝ «աքիլեսյան գարշապարը», ապա անպայման ես կասեմ՝ կադրային ոլորտը, կադրային քաղաքականությունը։     Բացատրեմ՝ ինչու։     Պատերազմի տարիներին սոցիալական պաշտպանության բանակային բաժինը զբաղվում էր հիմնականում թաղումների կազմակերպումով եւ այլն։ Մենք, այսինքն՝ բանակի քաղբաժինը, որոշեցինք ստուգել նրա աշխատանքը։ Հանձնաժողովը Ս. Առուշանյանի գլխավորությամբ բացահայտեց մի շարք խախտումներ, որոնց մեջ խոշորն էր նշվում 400 լիտր բենզինի ոչ նպատակային, ոչ ըստ նշանակության ծախսելը։ Այն «պակաս ժամանակներում» դա խոշոր խախտում է եղել։ Ստուգումը շարունակվում էր, բայց ես վճռեցի, որ այդ բաժնի պետը պետք է խստորեն պատժվի, եւ իմ դիրքորոշումը շարադրեցի հրամանատարին։     - Դեմ ոչինչ չունեմ, բայց նկատի ունեցիր, որ նրան Ս. Սարգսյանն է այդտեղ նշանակել, նրանք Ռ. Քոչարյանի հետ միասին ծառայակիցներ են եղել խորհրդային ժամանակ,- պատասխանեց Ս. Բաբայանը եւ խորհուրդ տվեց վաղօրոք նախազգուշացնել Ռ. Քոչարյանին։     Այդպես էլ արեցի։ Քոչարյանի համար, իհարկե, տհաճ էր դա լսելը, եւ նա ընդամենն այս ասաց. «Բայց եթե որոշես նրան մեկուսարան նստեցնել, դրանից առաջ զեկուցիր ինձ»։     Հետագա ստուգումը բացահայտեց մի փաստ, որը մինչ այժմ էլ ամեն հիշելուց ինձ շոկի է մատնում։ Նա՝ այդ վայ-պետը, իր կնոջը սոցպաշտպանության բաժնին կից արտադրամասում «քարտաշ» է ձեւակերպել։ Ամեն ինչ դարձյալ «ոչինչ», նման դեպքեր հո քիչ չեն լինում մեր հասարակության պրակտիկայում... Բայց ինչ աստիճանի պետք է վստահ լինել, որ դու հուսալի հովանու տակ ես. ինչպիսի՜ լկտիություն, անպատկառություն եւ հասարակական կարծիքի հանդեպ ինչպիսի՜ արհամարհանք պիտի ունենալ, որպեսզի օրը ցերեկով կնոջը քարտաշ ձեւակերպես...     Ես իսկույնեւեթ առանց հապաղելու կարգադրում եմ մեկուսարան դնել նրան, հետո գնում եմ զեկուցելու հրամանատարին... Նա իմ արածին հանգիստ վերաբերվեց։     - Ճիշտ էլ արել ես,- այս էր նրա արձագանքը։     Բայց, այդուհանդերձ, իմանալով հրամանատարի բնավորությունն ու վարչարարության մեթոդոլոգիան, որով նա ղեկավարվում էր, ես նախազգուշացրի. եթե նրան բաց թողնեն, ես կհեռանամ աշխատանքից...     155. Ինձ իր մոտ է կանչում Ռ. Քոչարյանը։ Դեմքի արտահայտությունը խիստ-զայրալից է։     - Չէ՞որ մենք պայմանավորվել էինք, որ դու առանց իմ իմացության նրան չես կալանավորի։ Էլ ինչո՞ւմն է հարցը։     - Հարցը նրանում է, որ հանգամանքները փոխվեցին, նոր փաստ է ջրի երես դուրս եկել, որն անվերապահորեն խիստ մոտեցում է պահանջում։     - Այո, հասկանում եմ, բայց հո կարելի էր ինձ տեղեկացնել եւ հետո նստեցնել...     - Իսկ ի՞նչ տարբերություն՝ մի ժամ ուշ, մի ժամ շուտ. չէ՞ որ միեւնույն է, պետք է նստեցնել նրան։     - Ինչպե՞ս թե՝ ինչ տարբգերություն։ Դու խախտել ես մեր պայմանը...     - Ռոբերտ, զուտ մարդկայնորեն հասկացիր ինձ, ես այդ պահին ուրիշ ոչնչի մասին չէի կարող մտածել։ Ես շշմած էի. կնոջը՝ քարտաշ... Եթե հավաքարարուհի լիներ, քարտուղարուհի՝ մեծ դժբախտություն չէ, բայց քարտա՜շ...     Դա զանցանք չէ, դա ամենավերին աստիճանի լկտիության եւ անպատկառության վկայություն է, որը հատուկ է նրա հոգուն...     ա. ՊՊԿ նախագահն այդպես էլ մեր զրույցի ժամանակ չշոշափեց գործի էությունը։ Նրա հետաքրքրությունը սահմանափակվում էր կալանվածի ճակատագրով. բայց տեսնելով իմ տրամադրվածությունն ու իմանալով բարոյահոգեբանական հարցերում իմ սկզբունքային դիրքորոշումը՝ նա չփորձեց խոսք բացել իր երբեմնի գործընկեր-ծառայակցին ազատելու մասին։     բ. Իմ պրակտիկայում նման դեպքերը հազվադեպ են ավարտվել այդպես արդյունավետ կերպով։ Այն բացատրվում է նրանով, որ դա եղել է մի ժամանակ, երբ ամենազոր հրամանատարը շատ էր հակված դեպի ինձ։ Հոգեպես ինձ իր կողքին ունենալու կարիք էր զգում (իր իսկ խոստովանությամբ. դա հազվադեպ երեւույթ էր այդպիսի ոչ սենտիմենտալ մարդու համար)։ Նա ձգտում էր խուսափել մեր սովորական խռովածություններից, որոնք ամիսներ, երբեմն էլ տարի էին տեւում։     156. Ահա, ուրեմն, քանի՜-քանի այդպիսի կադրեր են բարգավաճել եւ բարգավաճում են «այս աշխարհի ուժեղների» հովանու եւ խնամության ներքո։ Անթիվ-անհամար։ Այն հիմքը, մոտեցումները, սկզբունքները, որոնց վրա խարսխվում, որոնցով արվում է կադրային քաղաքականությունը, ամենեւին նման չեն պետականի։ Այդ քաղաքականությունը, ավելի շուտ, պատճենված է տոհմակլանային համակարգից։ Ի՞նչ է սա նշանակում։ Սա նշանակում է, որ պետական շահը սկսում է դիտվել նեղ-խմբային շահի պրիզմայով։ Այսինքն՝ ճշմարիտ պետական շահը երկրորդ պլան է մղվում, այն դադարում է առաջնահերթ նպատակ լինելուց։ Հասարակության մեջ սկսում է թագավորել «Ուժը միակ օրենքն է, հաջողությունը՝ միակ իմաստնությունը» սկզբունքը։ «ԱՆԱՌԱԿ ՈՐԴՈՒ» ՎԵՐԱԴԱՐՁԸ     157. 1994-ից բոլորի (ե՛ւ թշնամու, ե՛ւ դիտորդների) համար պարզ դարձավ, որ մեր հաղթանակները պատահական չեն, ոչ էլ՝ ժամանակավոր։ Պարզ դարձավ, որ չնայած մեզ համար ծանր էր, բայց չկային հոգնածության այնպիսի նշաններ, որոնք կարող էին արգելակել առաջխաղացումը, այն դեպքում, երբ թշնամին այլեւս ուժասպառ էր եղել եւ կանգնել էր պետական կազմալուծման շեմին։ Կասկածից դուրս էր, որ եթե ռազմագործողությունները ժամանակին չդադարեցվեն (ինչպես երեկ չէ նախորդ օրվա սուպերըմբշամարտի դեպքում էր), ապա հետեւանքները ազերիների համար կարող էին շատ ավելի ողբալի լինել։     158. ...ՆԱԽՔԱՆ Բիշքեկում հավաքվելը, ադրբեջանական բանակն արյունաքամ էր եղել եւ բարոյազրկվել. բանակ որպես այդպիսին գոյություն չուներ։ Մենք նույնպես կորուստներ ունեինք (ինչն, իհարկե, համեմատելի չէր հակառակորդի կորուստների հետ), բայց մեր զորքերի մեջ ոգին ու կարգապահությունը մնացել էր։ Հրամանատարությունն ամբողջովին տիրապետում էր իրավիճակին։ Բոլորը համակված էին մեկ գաղափարով՝ հասնել, ոչնչացնել թշնամուն։ Բանակի շտաբում պատրաստ էր ԼՂՀ քաղաքական ղեկավարության հետ համաձայնեցված՝ մեր զորքերի կողմից թշնամու վերջնական ջախջախման պլանը։     Ալիեւը վերհիշեց ԱՊՀ-ի մասին եւ ճարպկորեն խաղաց վերադարձող «անառակ որդու» դերը։ Ռուս քաղաքագետները հրճվանքից գլխապտույտ ապրեցին եւ առանց ծամելու կուլ տվեցին «ծեր աղվեսի» նետած խայծը եւ անհաջող կերպով օգտվեցին ընձեռված հնարավորությունից։     Մեր ղեկավարության գլխին թափվեցին հորդորներ, բայց ավելի շատ՝ ճնշումներ՝ «վերջ տալ հարձակողական գործողություններին»։ Հայտնվում է Շումեյկոն, անմիջապես հետո՝ կիրգիզական նախաձեռնությունը։ Տեղի է ունենում բիշքեկյան հանդիպումը... Հայկական կողմի ներկայացուցիչներն իրենց ստորագրությունն են դնում ՄԱԿ-ի եւ ԵԱՀԿ-ի կոնկրետ որոշումների եւ նպատակների (նախեւառաջ, ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 822, 853, 884 բանաձեւերի, իսկ ինչպես հայտնի է, այդ բանաձեւերը պահանջում էին վերադարձնել տարածքները եւ հաստատում էին Ադրբեջանի ամբողջականությունը) իրագործմանը համաձայնություն տալու մասին կետի տակ։     Իսկ ժողովո՞ւրդը, ինչո՞ւ նա լռեց։ Ժողովուրդն ինչ կապ ունի, նրա հոգսը թերթ կարդալը չէ...դե , իսկ հեռուստատեսությունը, եթե նույնիսկ չի էլ ստում, ապա այնպես է խոսում, որ երբեք ճշմարտության չես հասնի։ Իսկ հասարակությո՞ւնը, մտավորականությո՞ւնը, հետաքրքրասեր, ակտիվ հանրությո՞ւնը, նրա՞նք ուր մնացին։ Ուր պիտի մնան։ ...Նրանք աղմուկ են բարձրացնում, երբ դանակն արդեն ոսկորին է հասնում։ «ԱՎԵԼԻ ԼԱՎ Է ԽԱՂԱՂՈՒԹՅՈՒՆ՝ ԱՌԱՆՑ ՂԱՐԱԲԱՂԻ, ՔԱՆ ՂԱՐԱԲԱՂ՝ ԱՌԱՆՑ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅԱՆ»     159. ... ԵՎ ԱՅՍՊԵՍ, առանց սկսելու բանակցությունները (որոնք ես անվանում եմ սակարկություն), Հայաստանի ղեկավարությունը խոստովանում է, որ «Արցախը Ադրբեջանի անբաժանելի մասն է», որ մեր կողմից զբաղեցված տարածքները պետք է աստիճանաբար վերադարձվեն։ Ո՞ր մի «խելոքը» կհրաժարվի հաղթողի արտոնություններից։ (Նույնիսկ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի թիմի պարտվողական տեսանկյունից Բիշքեկում թույլ է տրվել կոպիտ սխալ. սակարկությունների սկզբում ով է անվանում այն գինը, որ մտադիր է վճարել)։ Ասելու Էլ ինչ կա, Ադրբեջանից ԼՂՀ անկախության միջազգային փաստաթղթային հաստատման համար ավելի լավ իրավիճակ չես էլ մտածի...     Դա մի այնպիսի ժամանակաշրջան էր, երբ Ադրբեջանը եւ հատկապես Հ. Ալիեւը երկարատեւ հանգստի կարիք ունեին... Միր - Բաշիրը ուր որ է՝ պետք է ընկներ։ Բարդայից տարհանվեցին վերջին բնակիչները։ Ռազմական ոստիկանությունը, որը ռազմաճակատ էր քշվել որպես արգելափակիչ էշելոն, որպես վերջին հույս, փախավ առաջինը՝ խուճապի մեջ թողնելով բոլորին (ռազմագերիների ցուցումներից եւ հետախուզական տվյալներից)։ Մեր հրամանատարությունը, ըստ վերոհիշյալ պլանի, սկսեց զորքերի վերախմբավորումը՝ նպատակ ունենալով պաշարման մեջ առնել հակառակորդի նախկին բրիգադների մնացորդները՝ հետագայում Բաքու-Կիրովաբադ մայրուղի դուրս գալու համար... Եվ մի քանի տարի Ադրբեջանում կտիրեր քաղաքական քաոս ու անիշխանություն, ավելի ճիշտ՝ բազմիշխանություն... Ադրբեջանցի մայրիկներն ու մորաքույրերը մեր անունը տալով կվախեցնեին իրենց երեխաներին, իսկ հայրիկներն ու քեռիները կհրաժարվեին Ղարաբաղից՝ խաղաղ հարեւանության ... գոյակցության դիմաց։     ՀՀՇ-ի եւ ՀՀ-ի ղեկավարությունը, որը հավատարիմ էր «Ավելի լավ է խաղաղություն՝ առանց Ղարաբաղի, քան Ղարաբաղ՝ առանց խաղաղության» բանաձեւին, հիմնական տարաձայնությունների մասով համաձայնության եկան Ալիեւի հետ։ Հակառակորդի համար այնքան գոհացուցիչ համաձայնության, որ Թուրքիայի նախագահն ինքը անվանեց խաղաղության մասին վերջնական պայմանագրի ստորագրման ժամկետները։     Կարելի է ասել, որ Ղարաբաղյան խնդիրը նրանց համար գրեթե լուծված էր։ Սակարկություններ էին ընթանում նոր հարցի՝ Լաչինի միջանցքի շուրջ։ Այդ իսկ պատճառով ՀՀ ղեկավարությունը որոշեց ժողովրդի առջեւ գաղտնիքը բացել գործարքն ավարտելուց հետո՝ նրան դնելով փաստի առաջ։ Պատճառաբանությունները շատ պարզ կլինեին. «Մեզ վրա ճնշում են գործադրում աշխարհի տերությունները, այդ թվում եւ՝ Ռուսաստանը, իսկ աղքատ, փոքրիկ Հայաստանն ի վիճակի չէ դիմակայել աշխարհին։ Մենք արել ենք հնարավորը...»։     Եվ իշխանավորներից ոչ ոք չմտածեց. «Բայց ժողովուրդը կարող է եւ չընդունել իրեն պարտադրած խաղաղությունը՝ ոչնչի եւ ոչ մեկի ճնշման տակ»։ Մտրակի եւ քաղցրաբլիթի սկզբունքն այստեղ չէր օգնի։ Ինչպիսի ցնցումների եւ հետեւանքների կարող էր հանգեցնել այդ մյունխենյան համաձայնագիրը... ԳԼԽԱՎՈՐ ԵՐԱՇԽԱՎՈՐԸ ԿԱՐՈՂ Է ԼԻՆԵԼ ՄԻԱՅՆ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ, ՆՐԱ ԲԱՐՈՅԱՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿԸ     160. Բոլորը գեղեցիկ խոսքերով հնչեցնում են կյանքից ծնված աքսիոմը. «Խաղաղություն ես ուզում՝ պատրաստվիր պատերազմի»։ Գործում, սակայն, այդ պատվիրանին հավատարիմ չի մնում եւ ոչ ոք։ Ես հեռու եմ այն մտքից, թե այս ութ տարիներին ընդհանրապես ոչինչ չի արվել ռազմական տեսանկյունից. արվել է այն, ինչ արվում է ուրիշների մոտ։     Բայց մենք պետք է հասնենք ավելիին՝ մեր նյութական եւ մարդկային նվազ պաշարների պատճառով։ Միամտություն է հույս դնել միայն բանակի վրա։     «Մենք պետք է պատրաստվենք պատերազմի՝ ամբողջ ժողովրդով, եւ հակառակորդի նյութական գերակայությանը հակադրենք մեր բարոյահոգեբանական ոգին։ Իսկ դրա համար իշխանությունները պետք է հոգ տանեն ժողովրդի մասին եւ ապրեն ժողովրդի հետ։ Այլ ոչ թե նրա շալակին։ Դա պատերազմից խուսափելու միակ հնարավորությունն է. ներգործել հակառակորդի հասարակական գիտակցության վրա (սեփական բարոյական գերակայությամբ)»,- գրել եմ ես 1995-ին, գրում եմ եւ այսօր՝ 2002-ին։     ... Նույնիսկ եթե գործարար եւ պաշտոնական վերնախավի մոտ կուտակվել են վաստակած միջոցներ, միեւնույն է՝ մենք պետք է խուսափենք հասարակությունը «ապարանքների եւ խրճիթների» վերածելուց... Հինգ դրամից կամ դոլարից մեկն ունեւորների կողմից պետք է հանգանակվի կոնկրետ բարեգործական նախագծերին։ Եվ այլն։ ՀԵՌԱՑԵ՞Լ Է ԱՐԴՅՈՔ «ԽԱՂԱՂՈՒԹՅԱՆ ԲԱՑԱՐՁԱԿԱՑՄԱՆ» ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ     161. Իմ մտքերի էության մեծ մասը հասկանալի է, քանզի դրանք հրատապ են նաեւ այսօր։ Ավելացնեմ հետեւյալը. եւ այն ժամանակ՝ 94-ին, եւ հետագայում, եւ այսօր շարունակում եմ հաստատակամորեն կրկնել. ռազմական գործողությունների վերսկսման գործնական հավանականությունը բացառվել է մեր կողմից (եւ ժողովրդի, եւ ղեկավարության)։ Մենք նրան տվել ենք գոյության տեսական ձեւ. ժողովուրդը՝ քաղաքական չլուսավորվածության, իսկ իշխանությունը՝ բիշքեկյան համաձայնագրում ի սկզբանե զիջումների գնալու պատճառով... Եվ իզուր է որեւէ մեկը զարմանում։ Միթե այդ մասին չի խոսում ռմբապաստարանների բացակայությունը ԼՂՀ մայրաքաղաքում եւ շրջկենտրոններում։ ....Կամ այն տարածքների սահմանների շուրջ երկաթբետոնե հզոր կառույցների բացակայությունը, որոնք մենք պատրաստվում ենք պահել ցանկացած գնով։ Մանավանդ որ՝ ինչ -ինչ , բայց ցեմենտ, ամրաններ եւ ազատ բանվորական ուժ ունեցել ենք ( եւ ունենք) բավականաչափ։ Եվ այսօր էլ՝ ինը տարի կորցնելով ...սեփական դղյակների շինարարության վրա, հարստություն կուտակելու վրա, դարձյալ ուշ չէ...     Միամտություն կլինի հայ հասարակական-քաղաքական գործիչների եւ կազմակերպությունների կողմից բավարարվել տարեկան երկու-երեք անգամ հրապարակվող հռչակագրերով ու հայտարարություններով եւ ենթադրել, թե դա բավական է միջազգային հանրության վրա ներգործելու համար։     Ես համոզված եմ, որ քանի դեռ ուշ չէ, աշխարհի հայությունը պետք է հավաքվի եւ համատեղ ստեղծի հատուկ հիմնադրամ, պաշտպանական անմատչելի շինություններ կառուցի ԼՂՀ-ի շուրջ, այն տարածքների շուրջ, որոնք անհրաժեշտ են մեր անվտանգության համար, որոնք, իրոք, կարող ենք պահել՝ առանց կեղծ, միամիտ ուռա- հայրենասիրության եւ պարծենկոտության ՝ հաշվի առնելով բոլոր նրբերանգները...     Անկասկած այդ միջոցառումներն սկսելուց հետո Ադրբեջանը վայնասուն կբարձրացնի։ Ամենուր կսկսեն գոռալ. «Հայերը գժվել են, նրանք պատրաստվում են պատերազմի» եւ այլն։ Եվ միջազգային հանրությունն էլ անմասն չի մնա։ Բայց մենք պետք է համախմբենք ազգի բոլոր ուժերը, կամք դրսեւորենք եւ շարունակենք մեր գործը... Զանգվածային էնտուզիազմի ներգործության տակ մեզ ստիպված կլինեն հասկանալ, մենք էլ կասենք, որ կառուցում ենք պաշտպանական շինություններ, այլ ոչ թե հարձակողական...     Այ, այդ դեպքում եւ դրանից հետո փոփոխություններ կլինեն նաեւ Ալիեւի, Մեհթիեւի, Գուլիեւի վճռական պահվածքում ... եւ հակառակորդի ողջ հասարակական գիտակցության մեջ։ Եվ անպայման՝ միջազգային հանրության մոտ։     Եվ դրանում է նշված միջոցառման գլխավոր նպատակը կամ արդյունքը. վերահամոզել հակառակորդին ( ոչ թե խոսքով, այլ՝ գործով), որ հեռացել է ոչ թե պարոն Լ. Տեր-Պետրոսյանը, այլ հեռացել է խաղաղության բացարձակացման քաղաքականությունը։ Քանզի գիտակցությունը , լինի այն հասարակական, թե՝ անհատական, ձեւավորվում է իրականության ազդեցությամբ, այլ ոչ թե՝ հռչակագրերի եւ ցանկությունների միջոցով։     Սակայն ...     Սակայն խնդիրը նրանում է, թե մենք ունե՞նք իշխանություն, որն ի վիճակի է պայմաններ ստեղծել ժողովրդի ոգու վերածննդի, նրա ուժերի հավաքագրման համար... Մենք ունե՞նք, արդյոք, իշխանություն , որն ի վիճակի է ժողովրդին դարձնել ուժեղ, դժվար ջարդվող պոպոք՝ հարվածներին դիմանալու համար...     Նման գործիչներ կա՞ն առհասարակ։ Հնարավո՞ր է հոգեւոր վերելք այն հասարակության մեջ, որտեղ սննդի եւ ընդհանրապես՝ առաջին անհրաժեշտության նվազագույն պայմանների ապահովումը նրա մեծ մասի գլխավոր խնդիրն է...     Հնարավոր է, այն էլ՝ ինչպե՜ս։ Չէ՞ որ դա մարդկության պատմության մեջ նորություն չէ։ ՄԵԿ ՇՏՐԻԽ՝ ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿԻ ՄԱՍԻՆ     162. Այո, մենք հաղթեցինք մեզ պարտադրված պատերազմում... Ոչ թե պարզապես հաղթեցինք, այլ հաղթեցինք արժանապատվորեն։ Սակայն էյֆորիա պետք չէ։ Այլ պետք է, անպայման պետք է հաղթահարել մեր մեջ արմատավորված մարդկային սովորույթները եւ կարողանալ օբյեկտիվ ու ճշմարտացի կերպով նայել երեւույթների էությանը... Չնայած ընթերցողի տհաճ արձագանքին, սակայն համընդհանուր շահի, ապագայում ճիշտ կողմնորոշվելու համար ես պետք է կատարեմ որոշակի պարզաբանում՝ ելնելով այն բանից, որ ավելի հեշտ է առաջ շարժվել, երբ լավ ես պատկերացնում իրերի իսկական վիճակը։     Գործոնները, որոնք դարձան մեր Հաղթանակի հիմքը, բազմաթիվ են։ Ես կխոսեմ միայն մեկի մասին։ Այսպես ուրեմն՝ մենք հաղթեցինք ոչ միայն այն պատճառով, որ հայ ժողովուրդը զանգվածաբար հերոսական է (ինչպես հաճախ մեկնաբանում են ինքնասիրահարված լրագրողները, գրողները... գրեթե բոլորը, եւ դա ոչ թե հայկական, այլ համընդհանուր հիվանդություն է)։ Բայց ճշմարտությունն այն է, որ բոլոր ժողովուրդներն իրենց բնածին հոգեբանական որակներով կամ հակումներով գրեթե նույնն են։ Չկան առանձնակի հակումներով ժողովուրդներ՝ արիության կամ վախկոտության, բարության կամ չարության, ինտելեկտուալության կամ ապաշնորհության...եւ այլնի հանդեպ։ Իհարկե, նրանց միջեւ գոյություն ունի որոշակի, գենետիկորեն ծրագրված տարբերություն, ավելի ճիշտ՝ որակների, կարողությունների բազմազանություն, սակայն այդ տարբերությունը բացարձակ չէ, ես կասեի՝չնչին է, որը հաշվարկվում է տոկոսային հարաբերությամբ։     Այսպես՝ երաժշտության հանդեպ հակում ունեն բոլոր ժողովուրդները, բայց իտալացիների կամ հնդիկների մոտ այն ավելի շատ է։ Կամ՝ չկա մի ժողովուրդ (քաղաքակրթությունից հեռու ապրող ցեղերից բացի), որ մարդկային մշակույթի մեջ որեւէ լուրջ ներդրում ունեցած չլինի, սակայն տոկոսային հարաբերությամբ հրեաներն, օրինակ, ավելի շատ են տվել... Կամ գրեթե բոլոր ժողովուրդները, որոնք ապրել են Խորհրդային պետությունում, Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին արժանի կերպով ներկայացվել են (շնորհիվ իրենց անձնական որակների) Կարմիր բանակի բարձրագույն հրամկազմում, այս կամ այն ռազմական պաշտոնում։ Բայց քիչ ժողովուրդների ներկայացուցիչներ են արժանացել «մարշալ» կոչմանը, կամ քչերն են կառավարել ռազմաճակատը... Հասկանալի է՝ նման հաշվարկներն արվում են տեսակարար կշռի սկզբունքով։     163. Վերադառնանք մեր հաղթանակին։ Քաջարի կամ ծանր զրկանքներ կրած մարդիկ եղել են բոլոր ժողովուրդների մեջ, բայց նրանք հաշվվում են միավորներով... Պարզապես մի ժողովրդի մոտ այդպիսի մարդկանց քանակը տոկոսային հարաբերությամբ կարող է քիչ լինել, մյուսի մոտ՝ ավելի շատ։     Զինված ջոկատի (դասակի, վաշտի կամ գումարտակի) մարտական ոգին կանգուն է մնում մարդկանց փոքր քանակի վրա, որոնք մարտական լիցք են հաղորդում մյուսներին, իրենց հետեւից տանում նրանց... Նույնն է իրավիճակը եւ մարդկանց ընդհանուր խմբի՝ ժողովրդի մեջ։ Պարզապես ոմանց մոտ գեներալ Իվանյաններն ու Յուրի Պողոսյանները... ավելի շատ են, ոմանց մոտ՝ ավելի քիչ, եւ այդ շնորհքը մշտապես գենետիկորեն ծրագրավորված է։     Վարանողների համար..., իսկ այդպիսիք պետք է լինեն, քանզի նույնիսկ համաշխարհային գիտության կողմից այս տեսությունն ընդունված չէ, ավելի ճիշտ՝ նրա համար անհայտ է։ Կոնֆուցիուսը մյուսների համեմատ ավելի է մոտեցել բնության այս հերթական «յոթը փակի տակ» պահված գաղտնիքին, բայց, չգիտես ինչու, չի խորացել «էության մեջ», ըստ իս, նա հետագա փնտրտուքներից խուսափել է այն պատճառով, որ դրանք կհանգեցնեին իր իսկ ստեղծած համակարգի քայքայմանը... Բայց դա առանձին թեմա է։     Եվ այսպես, կասկածողների համար կօգտվենք տրամաբանության եւ հավանականությունների տեսության առումով անվիճելի փաստարկից, ամենաիսկական գործնական զարմանահրաշ փաստից։     Դիմենք 20-րդ դարի պատմությանը (100 տարվա կտրվածքով)։     Նոբելյան ամենամյա մրցանակ շնորհվում է (1901 թվականից առայսօր) վեց ոլորտում մարդկության ավելի ականավոր գործիչներին։ Ընդհանուր առմամբ մոտ 700 մարդ (որոնցից 30-ը՝ կանայք, բայց կանանց մասին՝ հետո...) արժանացել է այդ մրցանակին։ Հրեաների քանակը մրցանակակիրների շարքում ցնցում է ցանկացած երեւակայություն. 37-ը՝ ֆիզիկայի, 27-ը՝ քիմիայի, 39-ը՝ ֆիզիոլոգիայի եւ բժշկության, 10-ը՝ գրականության, 13-ը՝ տնտեսության (40 %) եւ 7-ը՝ խաղաղության բնագավառում. դա մրցանակակիրների ընդհանուր թվի մոտ 1/5-րդն է՝ այն դեպքում, երբ հրեաների թիվը կազմում էաշխարհի բնակչության ընդամենը 0,25 %-ը։     164. Որքան հեռանում ենք մայիսյան զինադադարից, այնքան ավելանում են անհանգստության նշանները... այն առումով, որ կնքված հաշտությանը ես վերաբերվել եմ որպես ժամանակավոր երեւույթի, որպես մեծ թայմ-աուդի, որն ուր որ է՝ մեկ կամ երեք տարի հետո պետք է ավարտվի։ Իսկ այս աքսիոմից հանգել եմ մեկ եզրակացություն. լավատեսությունը վերջնական եւ կայուն խաղաղության հաստատման նկատմամբ ուղղակի կախման մեջ է այն բանից, թե որքան արդյունավետորեն կօգտագործվի մեր կողմից հաշտության՝ այդ սահմանափակ ժամանակահատվածը... Հակառակորդի հասարակական գիտակցության կամ միջազգային հանրության դիրքորոշման վրա ազդելու մեկ այլ գործուն միջոց, քան մեր հասարակության, մեր հանրապետության արդյունավետ ինքնակազմակերպման գործում պոտենցիալ ստեղծագործական կարողությունների ցուցադրումն է, չկա Ուր է, թե... Հաղթական էյֆորիայի «մեղրամիսը» լկտիաբար ցանկություն հայտնեց հասարակական գիտակցության մեջ «գրանցվել» երկար ժամանակով եւ հետեւյալ ձեւակերպմամբ.     «Մեր այս փառապանծ եւ համոզիչ հաղթանակից հետո, այս ամոթալի պարտությունից հետո ազերիներն ճաշակելով սեփական ռազմական ագրեսիայի պտուղների դառնությունը, այլեւս չեն համարձակվի ոտնձգություն կատարել մեր ազատության, մեր հողերի հանդեպ»...     Դրանից բխող բացասական, հանգստացնող հետեւանքներով։ Հասկանալի է, որ այս ամենը հասարակական կարծիքի մեջ հաստատվեց ոչ առանց իշխանությունների օգնության... Ինքնափառաբանման , ինքնասիրահարվածության սովորական մարդկային ձգտման պատճառով, բայց հիմնականում իրավիճակի միամիտ քաղաքական հաշվարկի եւ վերլուծության պատճառով, իրավիճակ, որն ստեղծվել է ոչ վերջին հերթին նաեւ Երեւանից ստացվող տեղեկատվության եւ ՀՀ ղեկավարների դիրքորոշման ազդեցությամբ։ Մի խոսքով՝ Արցախի ղեկավարության՝ միջազգային ռազմավարական իրողությունների ժամանակակից եւ ապագա պատկերը համարժեքորեն տեսնելու եւ գնահատելու անկարողության պատճառով...

• .

• ԼՂՀ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ԸՆԴՈՒՆԵԼ Է

  .   
      Փետրվարի 20-ին ԼՂՀ Նախագահ Բակո Սահակյանն ընդունել է Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման 20-ամյակին նվիրված տոնակատարության շրջանակներում Արցախ ժամանած Ռուսաստանի մտավորականության «Ղարաբաղ» կոմիտեի ...

• ՄԱՐԴԻԿ,ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ, ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ

  .   7
      153. Քաղբաժնում համեմատաբար ոչ վատ ԹԻՄ ստեղծեցի. Սերժ Առուշանյան, Էդիկ Պետրոսյան, Սենոր Հասրաթյան, Վարդգես Ուլուբաբյան, Վարդգես Օվյան, Վադիմ Մկրտչյան... Այդ ժամանակվանից սկսեց ...

• ԼՂՀ ՆԱԽԱԳԱՀ ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆԻ ՈՂՋՈՒՅՆԻ ԽՈՍՔԸ

  .   1
          Թանկագին հայրենակիցներ,         Արցախյան շարժման հարգելի վետերաններ     Ի սրտե շնորհավորում ...

• ՆՐԱՆՔ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ԵՆ ԻՐԵՆՑ ԱՌՕՐՅԱ ԿՅԱՆՔՈՎ

  Սվետլանա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ   

• ՈՒ ՆՈՐԻՑ ԿՀՆՉԵՆ ԱՂՈԹՔԻ ԶԱՆԳԵՐԸ

  Դավիթ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ   

• ՄԱՐԴԻԿ,ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ, ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ

  .   

• ԱՅՍՕՐ ԱՐԹՈՒՐ ՄԿՐՏՉՅԱՆԻ ԾՆՆԴՅԱՆ ՕՐՆ Է

  .   

• ԺԱՄԸ 14:00-֊Ի ԴՐՈՒԹՅԱՄԲ ՔՎԵԱՐԿԵԼ Է...

  Ազատություն   

• «ԲԺՇԿԻ ԳՈՎԱԶԴԸ ԻՐ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆ Է»

  ԶԱՐԻՆԵ ՄԱՅԻԼՅԱՆ   

• ԿՈՍՈՎՈՆ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆ ՀՌՉԱԿԵՑ

  .   

• ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄ

  .   

• ՄԵՆՔ ԱՐԵԼ ԵՆՔ ՄԵՐ ԳՈՐԾԸ, ՈՐՊԵՍԶԻ ՀԱՆՁՆԵՆՔ ՆՐԱՆՑ...

  ՍՈՒՍԱՆՆՆԱ ԲԱԼԱՅԱՆ   

• ՆԱԽԱԳԱՀ ՌՈԲԵՐՏ ՔՈՉԱՐՅԱՆԻ ՈՒՂԵՐՁԸ

  .   

• ԼՂՀ ՆԱԽԱԳԱՀ ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆԻ ՈՂՋՈՒՅՆԻ ԽՈՍՔԸ

  .   

• ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄ

  .   

• 1837  Էջմիածնում հիմնվեց հայկական եկեղեցական բարձրագույն խորհուրդը՝ Ամենայն հայոց կաթողիկոսին առընթեր Սինոդը:
• 1909  Եկատերինոդարում (այժմ Կրասնոդար) ծնվել է Խորհրդային բանակի գեներալ- մայոր Տարաս Թուսուզյանը: Շուրջ 20 տարի՝ 1950-ից 1969 թվականներին եղել է Հայաստանի Հանրապետության զինկոմը:
• 1931  Հայաստանի կենտգործկոմը որոշում ընդունեց հանրապետությունում ռադիոհաղորդումների կոմիտե հիմնելու մասին:
• 1932  Լենինականում ծնվեց ճարտարապետ Արթուր Թարխանյանը, նրա նախագծերով և համահեղինակությամբ են կառուցվել Ծիծեռնակաբերդի հուշարձան - կոթողը, «Այրարատ» (նախկին «Ռոսիա») կինոթատրոնը, Երիտասարդության պալատը, «Զվարթնոց» օդանավակայանը և բազմաթիվ այլ շենքեր:
• 1938  Լենինականում ծնվել է արվեստի վաստակավոր գործիչ, հանրապետության պետական մրցանակի դափնեկիր, վավերագրական կինոյի ճանաչված վարպետ Արտավազդ
• 1939  Հանրապետության Գերագույն խորհրդի հրամանագրով Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնին շնորհվեց Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անունը:
• 1960  Բեյրութի հայ թատերասիրաց ընկերության թատերախումբը կոչվեց մեծանուն դերասան Վահրամ Փափազյանի անունով:

• am
• ru
• en

ԼՈՒՐԵՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆ

• Ա1+
• Ազատ Արցախ
• Ազգ
• Առավոտ
• Ազատություն
• ԱրմենիաՆաու
• Երկիր
• Հայոց Աշխարհ
• Չորրորդ Իշխանութ.
• Պանորամա
• Պանարմենիան
• Ժամանակ

ՕՆԼԱՅՆ ԼՈՒՐԵՐ

• Օնլայն Ռադիո

ԻՆՖՈՐՄԱՑԻԱ

• Եղանակ
• Դրամի Փոխարժեք
• Վիճակագրություն

ԻՄ ԱՐՄԹԱՈՒՆ

• Կայքի Առօրյան
• Ֆորում
• Քվեարկություն
• Լուրերի Էքսպորտ
• Կոդավորվորիչ նոր