Հրատարակվում է 1993

ՄԱՐՏԻ 1- Ի ԴԵՊՔԵՐԻ ԱՌԱՋԻՆ ԱՄԲՈՂՋԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

• 

  Այսօր ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպան Արմեն Հարությունյանը հանդես է եկել 2008թ. փետրվարի 19-ի նախագահական ընտրությունների եւ հետընտրական զարգացումների վերաբերյալ արտահերթ զեկույցով: Զեկույցում մանրամասն ներկայացված է ամբողջ ընտրական գործընթացը՝ ներառյալ հետընտրական ողբերգական դեպքերը: Արմեն Հարությունյանը, կամ ինչպես Ռոբերտ Քոչարյանը նշեց՝ իր «ամենաանհաջող կադրը», բավականին օբյեկտիվ, փաստարկված վերլուծություն է ներկայացրել եւ բարձրացրել հարցեր, որոնք առկա են հասարակության մոտ, բայց եւ այդպես չեն ստացել պատասխաններ: Հարցեր, որոնց պատասխանները պետք է տան մարտի 1-ի օպերացիայի կազմակերպիչները:

  ՀՀ օմբուդսմենի զեկույցում նաեւ նշված են բազմաթիվ հակասություններ իշխանության տարբեր օղակների հայտարարությունների միջեւ. ընդ որում հակասություններ են ընդգծված նաեւ նույն գերատեսչության տարբեր օրերի, կամ տարբեր ժամերի արված հայտարարություններում: Օրինակ, Արմեն Հարությունյանը հարց է հնչեցնում` ով է եղել մարտի 1-ի օպերացիայի կազմակերպիչը, ով է հրահանգ տվել կրակել: Զեկույցում մասնավորապես նշված է՝ «Ինչո՞վ է պայմանովորված ՀՀ ԱԱԾ պետական պահպանության ծառայության պետ Գրիգորի Սարկիսյանի մասնակցությունը «Ազատության» հրապարակի այս միջոցառմանը /Գրիգորի Սարկիսյանը Ռոբերտ Քոչարյանի թիկնազորի պետն է, որը ներկա էր ինչպես առավոտյան հրապարակում, այնպես էլ հետո Մաշտոցի պողոտայում տեղի ունեցած իրադարձություններին-խմբ./: Ավելին, պետք է պարզել` արդյո՞ք նա է ղեկավարել մարտի 1-ի «Ազատության» հրապարակի օպերացիան եւ ինչո՞վ է պայմանավորված տեղազննության շրջանակներում ՀՀ առաջին Նախագահի բռնի, ինչպես պաշտոնաթող նախագահն ինքն է հայտարարել, դեպի իր առանձնատուն ուղեկցելը եւ այնտեղ «տնային կալանքի» տակ պահելը»: Արմեն Հարույթւոնյանի զեկույցում ասված է. «Մամուլում բազմիցս նշվել եւ մինչ օրս չի հերքվել, որ միջոցառմանը մասնակցել են ՀՀ ոստիկանության զորքերը: Համաձայն «Ոստիկանության զորքերի մասին» ՀՀ օրենքի 3-րդ հոդվածի` ոստիկանության զորքերի գործունեությունն իրականացվում է միանձնյա ղեկավարման սկզբունքի հիման վրա , իսկ նույն օրենքի 13-րդ հոդվածը սահմանում է, որ ոuտիկանության զորքերի ընդհանուր ղեկավարումն իրականացնում է ՀՀ ոuտիկանության պետը, իuկ անմիջական ղեկավարումը` ոuտիկանության զորքերի հրամանատարը: Անհրաժեշտ է պարզել` եղել է արդյո՞ք ՀՀ ոստիկանության զորքերը ներգրավելու մասին որոշում, ինչպես նաեւ ո՞վ է անմիջական վերահսկողություն իրականացնող պաշտոնատար անձը: Հարկ է նշել, որ «Ոստիկանության զորքերի մասին» ՀՀ օրենքի 20-րդ հոդվածը սահմանում է, որ խաղաղ, առանց զենքի ժողովները, հանրահավաքները, երթերն ու ցույցերը կանխելու համար ոuտիկանության զորքերի ներգրավումն արգելվում է:

  Մարտի 1-ի առավոտյան, ապա նաեւ նույն օրը Ֆրանսիական դեսպանատան շրջակայքում օրվա առաջին կեսում որեւէ կրակոց չի արձակվել: Որեւէ հրազեն չի կիրառվել ցուցարարների կողմից: Ըստ ՀՀ գլխավոր դատախազության մարտի մեկի հաղորդագրության առավոտյան «Ազատության» հրապարակում հայտնաբերվել են նռնակներ, ինչը թույլ է տալիս մտածել` ինչու՞ դրանք չեն օգտագործվել: Եթե, ինչպես ներկայացնում է Հանրային հեռուստատեսությունը, փախչող ցուցարարները իրենցից հետո ատրճանակներ են թողել, ապա ինչպես եղավ, որ նրանց ցրելու ժամանակ, որն ուղեկցվել է ծեծով եւ դիմադրությամբ, ոչ մի կրակոց չեղավ: Ավելին, ցուցարարները նույն օրը Ֆրանսիական դեսպանատան մոտակայքում քարեր եւ նմանատիպ իրեր էին հավաքում «զինվելու» նպատակով»:

  ՀՀ օմբուդսմենը հակասություններ է նկատել գերատեսչությունների հայտարարություններում. մասնավորապես. «Մարտի 4-ին ոստիկանության պետի առաջին տեղակալ Արարատ Մահտեսյանը եւ ՀՀ ոստիկանության պետի մամուլի քարտուղար Սայաթ Շիրինյանը ԶԼՄ-ների ներկայացուցիչներին տրված ասուլիսի ժամանակ հայտարարել են, որ մարտի 1-ի առավոտյան Ազատության հրապարակում իրականացված գործողությունների բնույթը հետեւյալն էր. «ոստիկանությունը պետք է գնար եւ հենց տեղում տեղազննություն կատարեր, իսկ վրաններում` խուզարկություններ»:

  Ինչպե՞ս բացատրել դեռեւս չհարուցված քրեական գործի շրջանակներում խուզարկություն-քննչական գործողության իրականացումը: Արդյո՞ք պահպանվել է խուզարկության անցկացման դատավարական կարգը: Բացի այդ Արմեն Հարությունյանը նկատում է՝ «Ըստ պաշտոնական տեղեկատվության` տեղազննություն կատարելու ոստիկանների փորձին նստացույցի մասնակիցները կատաղի հարձակում են գործել իրենց ծառայողական պարտականությունները կատարող իրավապահների վրա: Ստեղծված իրավիճակից ելնելով, տեղում օպերատիվ որոշում է կայացվել օրենքով նախատեսված շրջանակներում համապատասխան միջոցներ ձեռնարկել: Առաջանում է տրամաբանական հարց, ինչպե՞ս պատահեց, որ առավոտյան 6:30 սահմաններում րոպեների ընթացքում ոստիկանությանը հաջողվեց մոբիլիզացնել բազմաթիվ ստորաբաժանումներ` պաշտպանողական հագուստով, վահաններով եւ մահակներով, որոնք հարձակվեցին ցուցարարների վրա, եթե այս ամենի նպատակը միայն տեղազննության կատարումն էր»: ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանը մարտի 1-ի իրադարձությունների կապակցությամբ նկատում է. «Հաշվի առնելով իրավիճակի խիստ քաղաքականացված լինելը` իրավապահ մարմիններն ենթադրաբար պետք է նկարահանած լինեին օպերացիան, մասնավորապես դրա սկիզբը, հատկապես եթե հաշվի առնենք, որ իրենց հետ եկել էին օպերատորներ, որոնք հետագայում նկարահանեցին առգրավված զենքը: Ուստի, հատուկ ուշադրությամբ պետք է վերծանել նրանց կողմից նկարահանված օպերացիայի սկսման պահը: Այս առնչությամբ մտահոգիչ է մարտի 1-ի առավոտյան այդ տարածքում նկարահանումներ կատարած «Ա1+»-ի, «Երկիր մեդիա»-ի տեսաերիզների բռնագրավումը, «ԱԼՄ»-ի տեսախցիկի ջարդումը: Ավելին, «Առավոտ»-ի արտահաստիքային լուսանկարիչ Գագիկ Շամշյանից ծեծելով խլեցին նրա նկարահանած կադրերը: Ի՞նչ էր թաքցնում ոստիկանությունը: Եթե ամեն ինչ եղել է օրենքի շրջանակներում, հենց ոստիկանությունը առաջին հերթին պետք է շահագրգիռ լինի, որ ամեն ինչ նկարահանվի եւ լուսաբանվի:

  «Օպերատիվ հետախուզական գործունեության մասին» ՀՀ օրենքի 14-րդ հոդվածով սահմանված օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումները (շենքերի, կառույցների, տեղանքի, շինությունների եւ տրանuպորտային միջոցների հետազոտում, համեմատական հետազոտումների նմուշների հավաքում եւ այլն) կարող են կատարվել նաեւ մինչեւ քրեական գործի հարուցումը, ինչպես ոստիկանության, այնպես էլ ազգային անվտանգության ծառայության մարմինների կողմից: Նույն օրենքի 38-րդ հոդվածի 2-րդ մասը արգելում է օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնող մարմնին իրականացնելու այնպիuի գործողություններ, որոնք նախատեuված չեն oպերատիվ-հետախուզական միջոցառումն անցկացնելու մաuին որոշմամբ: Ավելին, նշված օրենքի 33-րդ հոդվածի համաձայն` oրենքով նախատեuված oպերատիվ-հետախուզական միջոցառումների իրականացման նկատմամբ անմիջական վերահuկողություն է իրականացնում այդ միջոցառումներն անցկացնելու մաuին որոշում կայացրած պաշտոնատար անձը, որն անձնական պատաuխանատվություն է կրում oպերատիվ- հետախուզական գործունեության իրականացման oրինականության համար: Անհրաժեշտ է պարզել, թե ո՞վ է ներգրավել օպերատիվ հետախուզական գործունեություն իրականացնող ստորաբաժանումներին, ինչպիսի օպերատիվ-հետախուզական գործողություններ էին նախատեսված օպերատիվ-հետախուզական միջոցառում անցկացնելու որոշման մեջ, ո՞վ է իրականացրել նշված օպերացիայի ողջ նախապատրաստությունը, ղեկավարել ընթացքը եւ իրականացրել վերահսկողությունը: Այս առումով «Օպերատիվ հետախուզական գործունեության մասին» ՀՀ օրենքի 35-րդ հոդվածի համաձայն` դատախազի պահանջով oպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնող մարմինների ղեկավարները պարտավոր են նրան ներկայացնել այդ միջոցառումների անցկացման համար հիմք հանդիuացող փաuտաթղթերը եւ այլ անհրաժեշտ տեղեկատվություն»:

  Զեկույցն ամբողջությամբ http://ombuds.am/բավականին հետաքրքիր եւ բովանդակային առումով արժեքավոր փաստաթուղթ է եւ ձեզ ենք ներկայացնում զեկույց ամբողջությամբ: Նկատենք միայն, որ օրերս Արմեն Հարությունյանը հայտարարել է, որ օմբուդսմենի գրասենյակը պատրաստ է իրականացնել մարտի 1-ի դեպքերի անկախ փորձաքննությունը, կամ մասնակցել աշխատանքներին, ինչին ի պատասխան ԱԺ նախագահ Տիգրան Թորոսյանը տեղեկացրել էր, թե օմբուդսմենի ֆունկցիաները լրիվ ուրիշ են, իսկ փորձաքննությամբ կզբաղվի ԱԺ ժամանակավոր հանձնաժողովը: Թե երբ կձեւավորվի այդ հանձնաժողովը եւ ինչես կաշխատի ցույց կտա ժամանակը:

  ԱՐՏԱՀԵՐԹ ՀՐԱՊԱՐԱԿԱՅԻՆ ԶԵԿՈՒՅՑ

  2008թ. փետրվարի 19-ի նախագահական ընտրությունների եւ հետընտրական զարգացումների վերաբերյալ /«Մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին» ՀՀ օրենքի 17-րդ հոդվածի 2-րդ մասի կարգով/

  ԵՐԵՎԱՆ 2008

  ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

  ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ 3

  ԲԱԺԻՆ 1. 5

  ԲԱԺԻՆ 2. 18

  ԲԱԺԻՆ 3. 27

  ԲԱԺԻՆ 4. 53

  ԱՄՓՈՓՈՒՄ 64 ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

  2008թ. փետրվարի 19-ի նախագահական ընտրությունները եւ հետընտրական զարգացումներն էական ազդեցություն են գործել մեր երկրի հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտների վրա եւ, հետեւաբար, անդրադարձել են նաեւ անձի իրավունքների ողջ համակարգի, մարդու եւ քաղաքացու անձնական, քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական իրավունքների պաշտպանության եւ պահպանության իրավիճակի վրա:

  Ստեղծված ճգնաժամային իրավիճակի օբյեկտիվ գնահատման, այդ իրավիճակից ելքեր փնտրելու գործում սահմանադրական պարտականություն է կրում նաեւ ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանը /այսուհետ նաեւ՝ Պաշտպան/, որին «Մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին» ՀՀ օրենքի 17-րդ հոդվածի 2-րդ մասի դրույթներով լիազորություն է վերապահված՝ հասարակական հնչեղություն ունեցող առանձին հարցերի կամ մարդու իրավունքների կոպիտ խախտումների, ինչպես նաեւ խախտումները զանգվածաբար չվերացնելու դեպքերում հանդես գալու արտահերթ հրապարակային զեկույցներով:

  Սույն արտահերթ հրապարակային զեկույցի /այսուհետ՝ Զեկույց/ բովանդակությունը եւ կառուցվածքը պայմանավորված են նախագահական ընտրությունների եւ հետընտրական զարգացումների համալիր վերլուծություն կատարելու նպատակով:

  Զեկույցի առաջին բաժնում բացահայտվում են ընտրական գործընթացների վերաբերյալ օբյեկտիվ տեղեկատվություն ստանալու անհնարինության պայմաններում նախընտրական շրջանի սոցիալ-հոգեբանական մթնոլորտի փոփոխության դինամիկան, դրա ձեւավորման հիմնական օրինաչափությունները: Զեկույցի երկրորդ բաժինը նվիրված է քվեարկության անցկացման օրվա մթնոլորտի եւ դրա ձեւավորմանը նպաստող օրենսդրական հիմնապատճառների վերլուծությանը: Երրորդ բաժնում բացահայտվում են հետընտրական զարգացումների առանձնահատկությունները: Չորրորդ բաժնում ներկայացվում է Պաշտպանի գործունեությունը` հետընտրական զարգացումների ընթացքում մարդու եւ քաղաքացու իրավունքների խախտումների վերացման կապակցությամբ:

  ՀՀ նախագահական ընտրությունների հետ առնչվող զարգացումները վերլուծելիս, Զեկույցում, իհարկե, նկատի է ունեցվում այն հանգամանքը, որ ստեղծված նախընտրական եւ հետընտրական իրավիճակի ձեւավորմանը նպաստել էին երկրում առկա բազմաթիվ օբյեկտիվ հիմնախնդիրներ, որոնք դեռեւս չէին ստացել իրենց համապատասխան լուծումները, ինչի հետեւանքով հասարակության մի զգալի մասի մոտ ձեւավորվել էր դժգոհություն: Ի դեպ, հենց այդ հիմնախնդիրներից շատերը նշված էին Պաշտպանի 2006թ. տարեկան զեկույցում, որում կատարված եզրահանգումներն իշխանությունների կողմից, ցավոք սրտի, բավարար ուշադրության չարժանացան:

  Միաժամանակ, Զեկույցի ողջ շարադրանքի տրամաբանության հիմքում ընկած է այն անժխտելի փաստը, որ նախագահական ընտրությունների ժամանակ հասարակության մի ստվար մասի դժգոհությունը, համապատասխան ուղղվածություն ստանալով, ձեռք բերեց նոր որակներ: Մասնավորապես, ակնհայտ սոցիալական եւ տնտեսական բեւեռացումը, հանրային եւ, հատկապես, իրավապահ մարմինների նկատմամբ գոյություն ունեցող հասարակական անվստահությունը, իշխանության գերկենտրոնացումը, իշխանության երեք թեւերի միջեւ զսպումների եւ հակակշիռների մեխանիզմի ոչ արդյունավետ գործողությունը, մարդու եւ քաղաքացու իրավունքների անբավարար երաշխավորված լինելը, արտոնյալ խավի փակ համակարգի ձեւավորումը հասարակության մի զգալի մասին դրդեցին կտրուկ եւ շրջադարձային փոփոխություններ փնտրել այս խնդիրներին լուծումներ տալու համար:

  Ըստ էության, խոսքն այն մասին է, որ հասարակության մի ստվար զանգվածի մոտ ձեւավորվեց ծայրահեղական գործունեության պահանջարկ: Այդ իրավիճակում քաղաքական մի շարք ուժեր ձեւակերպեցին այդ պահանջարկին համապատասխանող առաջարկ: Այդտեղից էլ սկսվեց հասարակության բեւեռացման եւ անհանդուրժողականության մթնոլորտի խորացումը:

  Ընդսմին ակնհայտ է, որ ներկայիս իրավիճակը ձեւավորվել է ոչ թե ինքնաբերաբար, սպոնտան ձեւով, այլ տարբեր թեկնածուների, քաղաքական ուժերի եւ ԶԼՄ-ների որոշակի գործողությունների արդյունքում: Ուստի, տեղի ունեցած բոլոր գործընթացները Զեկույցում դիտարկվում են վերը թվարկված սուբյեկտների գործողությունների համատեքստում:

  Ճիշտ է, այդ գործընթացների վրա ազդեցություն են գործել բոլոր թեկնածուների եւ նրանց սատարող քաղաքական ուժերի գործողությունները: Սակայն անհանդուրժողականության մթնոլորտի ձեւավորումն առաջին հերթին պայմանավորված էր թե իշխանության, թե ընդդիմության որոշակի տարրերի գործունեությամբ: Ուստի, Զեկույցում հիմնական շեշտը դրվում է վերջիններիս գործունեության վրա: Ընդ որում, կատարված վերլուծությունն ընդգրկում է նախընտրական շրջանից մինչեւ ապրիլի 9-ն ընկած ժամանակահատվածը:

  ԲԱԺԻՆ 1.

  Ընտրական գործընթացներում տեղեկատվությունը տարածվում է քաղաքացիների տեղեկացման եւ նախընտրական քարոզչության միջոցով: Պետության խնդիրն է այդ մեխանիզմների գործադրումն այնպիսի ձեւով, որը հնարավորություն կընձեռի ձեւավորել լիարժեք տեղեկատվական միջավայր:

  Հենց լիարժեք տեղեկատվական միջավայրը պետք է հիմքեր ստեղծի հանդուրժողականության հիման վրա ընտրությունների անցկացման համար: Դրա բացակայության պայմաններում ընտրական գործընթացները ծայրահեղական բնույթ են ստանում:

  Վերը նշվածը տեսանելի դարձնելու համար անհրաժեշտություն է առաջանում քննարկել նախընտրական քարոզչության այն գործոնները, որոնք այս կամ այն չափով ազդեցին հասարակության մեջ տեղի ունեցող գործընթացների վրա:

  Սակայն մինչ այդ գործոններին անդրադառնալը հարկ է նկատել, որ նախընտրական քարոզչությունը մեկնարկեց ընտրական գործընթացի այդ փուլի՝ ՀՀ ընտրական օրենսգրքով նախատեսված սկզբնաժամկետից շատ ավելի վաղ: Օգտվելով օրենսդրության անկատարությունից, բացերից` զանգվածային լրատվության միջոցները, քաղաքական կուսակցությունները դեռեւս 2007թ. նոյեմբեր ամսից, ըստ էության, քարոզչություն էին իրականացնում նախագահական ընտրություններում մասնակցելու մտադրություն հայտնած քաղաքական գործիչների օգտին կամ նրանց դեմ: Խնդիրն ավելի էր բարդանում, նկատի ունենալով ընտրական օրենսդրության նորմերի եւ ընտրական իրավախախտումների համար իրավաբանական պատասխանատվության ինստիտուտի անկատարությունը, որին հանգամանալից անդրադարձ է կատարվել Պաշտպանի 2007թ. տարեկան զեկույցում: Խոսքը հատկապես վերաբերում է նախընտրական քարոզչության ժամանակահատվածից դուրս իրականացվող քարոզչության համար քաղաքացիների եւ քաղաքական կուսակցությունների, դրանց դաշինքների վարչական պատասխանատվության սահմանման հիմնահարցին:

  Վերադառնալով բուն նյութին` նախ եւ առաջ անհրաժեշտ է նկատել, որ քաղաքական պայքարի մեջ մտած կողմերի ռազմավարությունների վերլուծությունից առաջին հերթին աչքի է զարնում ընդդիմադիր դաշտում գործող Լ. Տեր-Պետրոսյանի կողմից որդեգրված «քաղաքական ընդդիմախոսների սխալների շահագործման» վրա հիմնված քաղաքականությունը: Եվ չնայած վերջիններիս առկայությանը` պետք է եզրակացնենք, որ Լ. Տեր-Պետրոսյանի` որպես քաղաքական գործչի վերածնունդը զգալի մասով հնարավոր դարձավ ինչպես օբյեկտիվ գործոնների, այնպես էլ իշխանությունը ներկայացնող տարբեր գործիչների եւ իշխանամետ ԶԼՄ-ների` նրա դեմ ուղղված հակաքարոզչության շնորհիվ:

  Զանգվածային լրատվության եւ հեռահաղորդակցման միջոցները կոչված են` բնակչությանը տեղեկացնելու ընտրությունների, թեկնածուների առաջադրման, նրանց ծրագրերի, ընտրարշավի ընթացքի, քվեարկության եւ ընտրությունների արդյունքների մասին եւ պարտավոր են իրականացնել իրենց գործունեությունը Սահմանադրության, օրենքների, պետության միջազգային պարտավորությունների շրջանակներում:

  Ընտրական գործընթացների ժամանակ հավասար հնարավորությունների, այդ թվում` զանգվածային լրատվության եւ հեռահաղորդակցման միջոցների մատչելիության եւ չեզոքության ապահովումը հանդիսանում է խոսքի ազատության եւ արդար ընտրությունների սկզբունքի իրացման անհրաժեշտ նախապայման:

  Հաշվի առնելով հատկապես այդ հանգամանքը եւ նկատի ունենալով նախագահական ընտրությունների ընթացքում նախընտրական քարոզչության լուսաբանման պրակտիկան, ակնհայտ է դառնում զանգվածային լրատվության եւ հեռահաղորդակցման միջոցներով ընտրական գործընթացի այս փուլի լուսաբանման գործընթացի առավել մանրամասն կանոնակարգման անհրաժեշտությունը:

  Հարկ է նշել նաեւ, որ հավասարակշռության եւ անկողմնակալության սկզբունքի պահպանումն առավել կարեւորվում է հեռուստաընկերությունների կողմից իրականացվող լուսաբանման ընթացքում, քանի որ, ի տարբերություն տպագիր կամ համացանցային ԶԼՄ-ների, հեռուստաընկերությունների լսարանը եւ աղդեցության հնարավորություններն անհամեմատ մեծ են:

  Դեռեւս նախընտրական քարոզարշավին նախորդող ժամանակահատվածում հեռուստաընկերությունների կողմից իրականացվող լուսաբանումը կրում էր թեկնածուներից մեկի նկատմամբ ընդգծված սուր քննադատական բնույթ: Մինչդեռ, «Անկախ պետությունների համագործակցության մասնակից պետություններում ժողովրդավարական ընտրությունների, ընտրական իրավունքների եւ ազատությունների չափանիշների մասին» 2002թ.-ի կոնվենցիան ամրագրում է որոշակի դրույթներ ընտրությունների տեղեկատվական լուսաբանման եւ ընտրական գործընթացներում ԶԼՄ- ների դերի վերաբերյալ: Մասնավորապես, սահմանվում է, որ կողմերն ապահովում են ընտրությունների, թեկնածուների վերաբերյալ տեղեկատվության որոնման, հավաքման, տարածման ազատություն, զանգվածային լրատվության եւ հեռահաղորդակցման միջոցներով ընտրությունների վերաբերյալ տեղեկատվության անկողմնակալ լուսաբանում: Հարկ է անդրադառնալ նաեւ Եվրոպայի խորհրդի շրջանակներում ընդունված Նախարարների կոմիտեի թիվ 15 /1999/ հանձնարարականին, որն ուղղակիորեն վերաբերում է նախընտրական քարոզարշավի լուսաբանման ընթացքում արդարության, հավասարակշռության եւ անկողմնակալության սկզբունքների պահպանման նպատակով պետությունների կողմից ձեռնարկվելիք միջոցներին:

  Ճիշտ է հեռուստաընկերությունների կողմից վարվող հետեւողական քաղաքական կողմնակալությունը որոշակիորեն մեղմացել էր նախընտրական քարոզարշավի պաշտոնական մեկնարկից հետո, սակայն այդ հանգամանքը թերեւս որակական ազդեցություն չունեցավ ձեւավորվող իրավիճակի վրա:

  ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ դիտորդական երկրորդ միջանկյալ զեկույցում եւս անդրադարձ է կատարվել նախագահական ընտրությունների ընթացքում ԶԼՄ-ների գործունեության խնդիրներին: Ըստ այդ զեկույցի` «Հեռուստատեսությունները եթեր են արձակել ընտրություններին նվիրված պաշտոնական սոցիալական գովազդներ: ԿԸՀ նախագահը կազմակերպել է մամլո ասուլիս, որում հավաստիացրել է ընտրողներին իրենց ընտրության ազատության եւ քվեի գաղտնիության մասին: Մարդու իրավունքների պաշտպանը հանդես է եկել քվեների գնման դեմ ուղղված հայտարարությամբ, Գլխավոր դատախազն արել է հայտարարություն ընդգծելով ընտրախախտումների համար սահմանված իրավական պատիժները: Լրատվամիջոցների մոնիթորինգը ցույց է տալիս, որ հունվարի 21-ից (քարոզարշավի պաշտոնական մեկնարկից) սկսած զգալի կերպով ավելացել է քաղաքական եւ ընտրություններին առնչվող տեղեկատվությունը: Լրատվամիջոցների մեծ մասի կողմից թեկնածուների լուսաբանումը ընդհանուր ժամանակի առումով, ավելի հավասար էր, քան նախորդ զեկույցում ամփոփված ժամանակահատվածում: Այդուհանդերձ, Լ. Տեր-Պետրոսյանի լուսաբանումը տարբեր հեռարձակվող լրատվամիջոցներով պարունակում էր բազմաթիվ քննադատական ակնարկներ, մինչդեռ մյուս ութ թեկնածուները ներկայացվում էին ընդհանուր առմամբ դրական կամ չեզոք կերպով»:

  Այդպիսով, թերեւս կարելի է արձանագրել, որ իշխանությունների քարոզարշավի կարեւորագույն մասն էր կազմում Լ. Տեր-Պետրոսյանին եւ նրա համախոհներին հասարակությունից մեկուսացմանն ուղղված գործունեությունը: Փորձեր էին կատարվում հանրությանը համոզել, որ նրա ընտրազանգվածն են կազմում նոր թալանի ձգտող նախկին պաշտոնյաները եւ հասարակության անգիտակից, խաբված կամ ապաշնորհ անդամները, ստորին խավի ներկայացուցիչները, այսինքն` հասարակության ակնհայտ փոքրամասնությունը: «Երեւի հիմա տեսնում են, որ տնտեսությունը վերականգնվում է, մտածում են, որ թալանելու նոր հնարավորություններ են բացվում, ախորժակները երեւի բացվել է», - ասել է Ռոբերտ Քոչարյանը: Սակայն այդ գործողություններն իրականում ոչ թե հանգեցրեցին թեկնածուի եւ նրա համախոհների մեկուսացմանը, այլ նպաստեցին հասարակության հետագա պառակտմանը եւ արդեն իսկ տարանջատված երկու բեւեռների միջեւ անհանդուրժողականության մթնոլորտի ձեւավորմանը:

  Այդ տենդենցներն ուժգնացան ընդդիմադիր քարոզիչների նույնպես ծայրահեղ եւ սուբյեկտիվ գործողությունների արդյունքում: Օգտվելով իշխանությունների կողմից հասարակությունը «մեծամասնություն կազմող» յուրայինների եւ «ակնհայտ փոքրամասնություն կազմող» հակառակորդների բաժանելու հանգամանքից` ընդդիմադիրներն իրենց հերթին հասարակությունը բաժանեցին «Մենք»-ի եւ «ոչ-Մենք»-ի` շեշտադրելով «Մենք»-ի առավելությունները եւ «ոչ-Մենք»-ի «օտարածին» բնույթը (ընդդիմության թեկնածուի նորամուտը ներկայացնելով որպես «համաժողովրդական շարժում», ընդդիմության թեկնածուին` որպես «ժողովրդի թեկնածու» կամ «ժողովրդի ներկայացուցիչ», իսկ իշխանություններն բնութագրելով որպես ավազակապետություն, մոնղոլոթաթարական իշխանություն եւ այլն): Այսպես ձեւավորվեց այն հասարակական մթնոլորտը, որն իր դրոշմը դրեց քվեարկության եւ քվեների հաշվարկման ու վերահաշվարկման գործընթացների վրա, իսկ վերջին հաշվով հանդիսացավ մարտի 1-2 ողբերգական իրադարձությունների հիմնապատճառներից մեկը:

  Մենք նպատակ չունենք վերլուծելու նախընտրական քարազարշավի ընթացքում կողմերի ձեռքբերումներն ու կորուստները, գնահատել նրանց թույլ տված սխալները եւ թվարկել հաջողությունները: Այս ամենը պետք է լինի հենց թեկնածուների ուսումնասիրման առարկան:

  Այս հարցերին մենք անրադառնում ենք միայն մարդու իրավունքների, առաջին հերթին, խոսքի ազատության եւ տեղեկատվություն ստանալու իրավունքի տեսանկյունից: Ուստի, հետագա շարադրանքը հետապնդում է միայն մեկ նպատակ: Այն է` տեսանելի դարձնել եւ ընդգծել այն հանգամանքը, որ ժամանակակից հասարակությունում մի կողմի /ընդդիմության/ խոսքի ազատության սահմանափակումը եւ մյուս կողմի /իշխանության/ համար այս ոլորտում արհեստականորեն ստեղծված անսահմանափակ հնարավորությունները, ինչպես նաեւ իշխանական այլ լծակների ոչ համաչափ եւ իրավական տեսանկյունից ոչ հիմնավորված օգտագործումը՝ ինչը նույնպես հանգեցնում է մարդու իրավունքների սահմանափակմանը, կարող են «վատ ծառայություն» մատուցել հենց այդ լծակներն անհիմն օգտագործողներին` հանգեցնելով հակառակ արդյունքների:

  Իշխանությունների այդպիսի գործելաոճը հանգեցրեց հետեւյալ արդյունքների.

  1.բոլոր սոցիոլոգիական տվյալների համաձայն` քարոզարշավին նախորդող ժամանակահատվածում ընտրողների ձայների 3-4 տոկոսն ունեցող թեկնածուն կարողացավ իր շուրջը համախմբել մի այնպիսի ստվար ընտրազանգված, որի հետ, համաձայն բոլոր քաղաքական գործիչների եւ քաղաքագետների կարծիքի, այսօր անհնար է հաշվի չնստել,

  2.նախընտրական փուլում եւ հետընտրական զարգացումների ժամանակ կտրուկ աճեց Լ. Տեր-Պետրոսյանի հանրահավաքների մասնակիցների քանակը,

  3.ընդդիմադիր թեկնածուի շուրջ համախմբվեց հասարակության բոլոր շերտերից, մասնավորապես, երիտասարդության ներկայացուցիչներից կազմված մի ստվար ընտրազանգված,

  4.նախընտրական քարոզարշավի ընթացքում ձեւավորվեց անհանդուրժողականության մթնոլորտ, որը հետագայում վերաճեց փոխադարձ ատելության եւ դարձավ մարտի 1-2-ի հիմնապատճառը: Թերեւս, պարզունակ կլինի ենթադրել, որ անհանդուրժողականության խորացման համար «պատասխանատու» են միայն իշխանությունները: Այս գործում իր «ներդրումը կատարեց» նաեւ ընդդիմությունը:

  Դիտարկենք այդ հետեւանքների ձեւավորման գործընթացները:

  1. Բոլոր հեռուստաընկերությունների, այդ թվում Հանրային հեռուստաընկերության, եւ իշխանամետ մամուլի կողմից Լ. Տեր-Պետրոսյանի անձին այս կամ այն բացասական հատկության վերագրումը, սուբյեկտիվ եւ միակողմանի տեղեկատվության գերակշռումը /«Գոլոս Արմենիի», «Հայաստանի Հանրապետություն», «Հայոց Աշխարհ»/ ի վերջո նպաստեցին հասարակության մեջ նրա անձի նկատմամբ ուշադրության կենտրոնացմանը, իսկ համախոհների ենթագիտակցության մեջ՝ Լ. Տեր-Պետրոսյանի «տառապյալի» կերպարի ստեղծմանն ու ամրագրմանը: Պատճառներն ընկած են վաղուց հայտնի «պատկերների շրջման» ֆենոմենի մեջ, որի օգնությամբ արտաքինից տրված ինֆորմացիան կամ հույզն անգիտակցականի մակարդակներում կարող են շրջվել այլ պատկերների, որոնք օժտված են ներկայացվածին հակադիր հատկություններով, եթե այն ներկայացված է ոչ այնքան հուսալի կամ հեղինակավոր աղբյուրի կողմից: Իսկ այն, որ իշխանամետ ԶԼՄ-ները հասարակության մեջ չունեն բավարար հեղինակություն՝ դա փաստ է:

  Այսինքն, եթե հակափիառի միջոցով նպատակ էր հետապնդվում մարդկանց գիտակցության մեջ պայմանական կապով ամրագրել տարատեսակ տհաճ զուգորդություններ` կապված Լ. Տեր-Պետրոսյանի կերպարի հետ, ապա արդյունքում շատ ու շատ չեզոք եւ վերջինիս համակրող ընտրողների ենթագիտակցականում գոյացավ նրա «շրջուկը», ինչի հետեւանքով նա սկսեց ընկալվել որպես դրական որակների կրող: Եթե հաշվի առնենք այն, որ նման նյութերի քանակը մի քանի ամիսներ շարունակ ԶԼՄ-ներում օրեցօր ավելանում էր, ապա օրինաչափ է, որ նույն համամասնությամբ աճում էին Լ. Տեր-Պետրոսյանին ակամայից «ցավակցողների» եւ համակրողների շարքերը, որոնք չէին վստահում եւ դեռեւս շարունակում են չվստահել իշխանություններին:

  Արդյունքում տեւական եւ հուզականությամբ երանգավորված հակաքարոզչությունը ծառայեց ընդդիմության մի հատվածի գովազդի գործին` ապացուցելով արտահայտությունն այն մասին, որ ամեն մի հակագովազդ առաջին հերթին գովազդ է: Իսկ չեզոք քաղաքացիների գիտակցության մեջ նա զուգորդվեց «հալածվածի եւ չպաշտպանվածի» պատկերներով: Միակողմանիությունը շատ դեպքերում բերում է հակառակ արդյունքի:

  Անհրաժեշտ է առանձին անրադառնալ ՀՀ 2-րդ Նախագահի գործոնին, որն, անշուշտ, նպաստեց ընդդիմադիր գործչի վարկանիշի բարձրացմանը նախընտրական փուլում: Ինչպես հայտնի է, 2-րդ Նախագահի կողմից արված մի շարք սուր մեկնաբանությունները շատ անգամ կրում էին նաեւ հեգնանքի դրոշմ` հրահրելով հակառակորդին աջակցող ուժերին ապացուցել իրենց վճռականությունը: Օրինակ, նախընտրական պայքարի շեմին, Ռ. Քոչարյանը մեկնաբանելով Լ. Տեր-Պետրոսյանի թեկնածության հնարավոր առաջադրումը նշեց, որ այդ դեպքում «Լ. Տեր-Պետրոսյանը կդառնա շարքային ընդդիմադիր»: Ընդհանրապես՝ պաշտոնատար անձնանց տրված որակումների շարքն ընտրողներից շատերի կողմից ընկալվեցին որպես չափազանց կտրուկ, ինչն իշխանությունների հանդեպ հասարակության մի մասի մոտ առկա անվստահության պայմաններում, որոշ չափով դրականորեն անրադարձավ առաջին Նախագահի վարկանիշի վրա: Իսկ հասարակության մեջ նման անվստահության առկայությունն օբյեկտիվորեն հաստատում են բազմաթիվ քաղաքագետների եւ սոցիոլոգների կարծիքները:

  Լ. Տեր-Պետրոսյանի ընտրազանգվածի ընդլայնմանը եւ ակտիվացմանը նպաստեցին եւս երեք հանգամանք, որոնք իշխանությունների գործողությունների արդյունք էին: Առաջինը՝ նրա կողմնակիցների նկատմամբ իշխանական լծակների օգտագործմամբ գործադրվող ճնշումները: Երկրորդը՝ իշխանությունների կողմից նրան տրված «հնարավորությունը»՝ անձամբ ներգրավվելու անցկացվելիք հանրահավաքի մասին տեղեկություններ տարածող եւ անհասկանալի պատճառներով ոստիկանություն բերման ենթարկված անձանց, այդ թվում` քաղաքական գործիչների եւ թերթերի խմբագիրների «ազատագրման» գործընթացին: Այդ գործողությունները բնականաբար ընկալվեցին որպես «հերոսական» միջամտություններ չեզոք տրամադրված կամ համակրող ընտրողների աչքերում, ստեղծելով նրա շուրջը «պսակի» էֆեկտ` մեկ այլ սոցիալ-հոգեբանական ֆենոմեն, որն անգիտակցաբար մղում էր ընտրողներին հետագայում մեկնաբանություններ կատարել հօգուտ Լ. Տեր-Պետրոսյանի: Եվ նորից այլոց իրավունքները սահմանափակող /ոչ մասայական միջոցառման կասեցմանն ուղղված ոստիկանության գործողությունների` միջոցառման մասնակիցներին բերման ենթարկելու արդյունքում առաջացած միջադեպի կապակցությամբ/ ոստիկանության աշխատակիցները հենց դրանով իսկ «արջի ծառայություն» մատուցեցին իշխանության թեկնածուին: Երրորդը՝ իշխանությունների կողմից Լ. Տեր-Պետրոսյանին եւ նրա աջակիցներին տրված «հնարավորությունը»՝ իրավապահ մարմիններին մեղադրելու Արտաշատում եւ Թալինում հանրահավաքների ընթացքում տեղի ունեցած միջադեպերի քննության հարցում կողմնակալություն ցուցաբերելու մեջ:

  Բարձրաձայնելով երկրում առկա խնդիրները, իշխանության ամենաթողության, իշխանությունների, հատկապես պաշտոնատար անձանց եւ ղեկավարների գործունեության մասնավոր կողմերը, դրանք ներկայացնելով եւ մեկնաբանելով հռետորական եւ լեզվական յուրահատուկ ոճով, Լ. Տեր-Պետրոսյանը կարողացավ ոտքի կանգնեցնել «քնած հասարակությանը»:

  «Ըմբոստ» դիրքորոշում ունեցող եւ իշխանություններից դժգոհ քաղաքացիները, առաջնորդվելով ամեն գնով այս իշխանություններից ազատվելու սկզբունքով, հետզհետե հակվում էին այն մտքին, որ «Լեւոնին ընտրելը» ներկա իշխանություններին անվստահություն արտահայտելու ամենաարդյունավետ միջոցն է: Տեսնելով նրա անձի մեջ «վճռական, չկաշառվող, սկզբունքային եւ խելացի գործչի» գծերը` նրանք ակնկալում էին, որ Լ. Տեր-Պետրոսյանը կարողունակ է վերջ դնել ներկա «կոռումպացված օլիգարխիկ իշխանություններին»:

  Նման դիրքորոշումներն օրեցօր ավելի ծայրահեղ բնույթ էին ստանում, որի արդյունքն էր հասարակության մեջ երկու հիմնական բեւեռների ձեւավորումը. նրանք, ովքեր ցանկանում են տեսնել քաղաքական դաշտում փոփոխություններ ընդդեմ ներկա ռեժիմի եւ նրանք, ովքեր դեմ են կտրուկ փոփոխությունների:

  Ընդդիմության քարոզարշավի ամբողջ ընթացքում «կարմիր թելով» անցնում է Լ. Տեր-Պետրոսյանի առաջադրումը որպես «համաժողովրդական շարժում» գաղափարի ներշնչումը: Սա ամենից առաջ նպատակ ուներ ժողովրդի մեջ արթնացնելու «շարժման» հոգեբանական նախադրյալները:

  Պետք է նշենք, որ ձեւավորված իշխանական համակարգը դրա համար բարենպաստ հիմք էր նախապատրաստել: 1988թ.-ից ի վեր չունենալով նման համախմբվածություն, որը, ամենից առաջ, ձեւավորում է «ընդհանրության» զգացում, հասարակության մի ստվար զանգված ներկա պայմաններում իրեն օտարված, մեկուսացած էր զգում երկրում կատարվող գործընթացներից, ինչի հետեւանքով ընտրողներից շատերը փնտրում էին միավորման նոր, այնպիսի հնարավորություններ, որոնց իրացման միջոցով նրանք կարող են վերականգնել իրենց իրավունքները եւ ազատությունները: Իսկ 1988թ. հոգեբանական ֆոնն ամբողջացնելու համար ընտրապայքարը զանգվածներին ներկայացվում էր որպես «ազգային-ազատագրական պայքար, ճիշտ այնպես, ինչպես 88-ին էր»: Կարելի է փաստել նաեւ, որ ձեւավորված օլիգարխիկ համակարգը եւ կադրային քաղաքականությունը մեծապես դրան օգնում էին: Այս հանգամանքը դեպի ընդդիմության թեկնածուն էր կողմնորոշում լրացուցիչ «մարդկային ռեսուրսներ»:

  2. Լ. Տեր-Պետրոսյանն իր նախընտրական քարոզարշավը հիմնականում իրականացնում էր հանրահավաքների եւ երթերի կազմակերպան միջոցով, չնայած եթերով հանդես գալու հրավեր նա ստացել էր: Հանրահավաքների մասնակիցների թվի ավելացմանը զուգընթաց ընդլայնվում էր նաեւ նրա ընտրազանգվածը:

  Այս գործում նույնպես իրենց «ներդրումը» կատարեցին, նախ, իշխանությունները: Հանրահավաքների մասնակիցների քանակի հետզհետե աճն առաջին հերթին պայմանավորված էր ընտրողների մի ստվար մասի ձգտումով հաղթահարել իշխանությունների կողմից պարտադրված ընդդիմության տեսակետների շուրջ ինֆորմացիայի պակասությունը եւ տեղեկատվական միակողմանիությունը: Հենց այդ պատճառով ընտրողներից շատերը սկսեցին մասնակցել ընդդիմության հանրահավաքներին` անձամբ տեսնելու եւ լսելու կատարվածի մասին, «արգելված պտղի» ձգողականության ֆենոմենի ազդեցության ներքո:

  Հանրահավաքների մասնակիցների թվի աճին նպաստեցին նաեւ ընդդիմության՝ առաջին հերթին Լ. Տեր-Պետրոսյանի կողմից կիրառված զանգվածների համախմբման եւ կառավարման հնարքները:

  Ընդդիմության քարոզչության մեջ լայնորեն օգտագործվել է մանիպուլյատիվ տեխնոլոգիաներ: Ընդ որում, զանգվածային հոգեբանության առանցքը կազմում է այն հատկությունը, որ հոծ բազմություններին մատուցվող գաղափարները բոլորովին կարիք չունեն ռացիոնալ փաստարկումների կամ ապացույցների: Այստեղ կարեւոր է հոգեբանական նախապատրաստական ընթացքը, երբ ձեւավորվում է համապատասխան հուզական ֆոնը, որից հետո հնարավոր է դառնում մանիպուլյատիվ գաղափարների ձեւավորումը, որոնք արդեն հայտնվելով զանգվածի մեջ եւ ենթարկելով «վարակման» սկզբունքին` արագ տարածվում են որպես բացարձակ ճշմարտություններ: Քանի որ զանգվածը միշտ ենթակա է տարբեր գրգռիչների, նրա վարքը միշտ փոփոխական է այդ գրգռիչների բովանդակությանը համապատասխան (նա կարող է ծափահարել ոստիկաններին, երբ հնչում է, որ «ոստիկանները ձեռք չեն բարձրացնի իրենց ժողովրդի վրա», եւ կարող է դրսեւորել ագրեսիվություն, երբ ներշնչում են, թե ոստիկանությունը բռնություն է կիրառում, ծեծում է, ջարդում կողմնակիցներին):

  Զանգվածը ենթակա է պատկերավոր մտածողության: Երբ նրան ներկայացվում է բացասական հույզերի օբյեկտը` «գործող իշխանությունը» որպես վերացական գաղափար, ապա այդ դեպքում դժվարություն կարող է առաջանալ նրա հույզերն ուղղորդելու «դեպի» կամ «դեմ»: Իսկ երբ բացասական հույզի օբյեկտն անձնավորվում է կոնկրետ առարկայական կերպարով (երբ տալիս են պաշտոնյաների անուններ), ապա բացասական կերպարը, ստանալով կոնկրետ դիմագծեր, անհանդուրժողական միտումներին հստակ ուղղվածություն է տալիս:

  Գաղափարները մատուցելով կատեգորիկ, սպոնտան ձեւով, օգտագործելով զանգվածների վրա լուրերի, ասեկոսեների ներգործության հնարավորությունը, քարոզչության ամբողջ ընթացքում շեշտը դնելով հասարակության մեջ գոյություն ունեցող դժգոհությունների, չլուծված բազմաթիվ առկա խնդիրների հետ կապված բացասական էմոցիաների վրա, պարբերական եւ երկարատեւ ժամանակաատվածում դրանց հուզական վերարտադրությունը ընտրազանգվածի մեջ փոխակերպվեց կայուն բացասական զգացմունքների:

  Եթե զանգվածը, պայմանավորված դրանում ներգրավված մարդկանց քանակով, արդեն ունի ուժի զգացողություն, ապա այդ ուժի զգացողությունը կարող է մեծանալ նրանց ուժի գրոտեսկացմամբ եւ գրոտեսկային չափերի ներշնչման արդյունքում («Հայաստանի ժողովուրդը կրկին ձեռք է բերում կամք, հաղթանակ եւ այդ հաղթանակը պարտադրելու է ավազակապետությանը»), ինչին ուղղակիորեն նպաստեցին նաեւ Լ. Տեր-Պետրոսյանին սատարող նախկին ուժերին նոր միացումների մասին հայտարարությունները:

  Զանգվածի համար երկրորդական չէ նաեւ իրեն կառավարողների կերպարները, նա պատրաստ է նրանց ընկալել որպես հերոսներ` առանց ռացիոնալ վերլուծության եւ փաստերի համադրության: Ձեռնարկված առաջնահերթ քայլը քաղաքական լիդերի կերպարի կերտումն էր: Լ. Տեր-Պետրոսյանի առաջադրման առաջին իսկ ելույթներում նա հայտարարեց, որ հանդես է գալիս «որպես կոռուպցիայի եւ ազգակցական եւ արյունակցական ու խնամիական հարաբերությունների վրա հիմնված իշխանության դեմ պայքարող մարտիկ»): Լ. Տեր-Պետրոսյանը ներկայացվում էր որպես համախմբման եւ «ատելի իշխանությունների» դեմ «մինչեւ վերջ» պայքարի ելած «մարտիկ», «իմաստուն քաղաքական գործիչ», որը կերտել է միայն հաղթանակներ եւ Հայաստանը աշխարհին ներկայացրել է «որպես հավասար եւ արժանապատիվ գործընկեր»` նրան օժտելով յուրահատուկ խարիզմայով:

  Այդպիսի մեխանիզմների կիրառումը հնարավորություն տվեց ոչ միայն հետզհետե ավելացնելու հանրահավաքների մասնակիցների թիվը, այլեւ ուժեղացնելու նրանց ակտիվության ու կառավարելիության մակարդակը:

  Սակայն մենք հեռու ենք այն մտքից, որ ընդդիմադիր թեկնածուի ակնհայտ հաջողությունները բացատրվում էին զուտ սուբյեկտիվ գործոններով: Այդ հաջողությունները, առաջին հերթին, պայմանավորված էին օբյեկտիվ իրողություններով: Հանրահավաքներում արտահայտվում էին այն մտքերը, հույզերն ու ցանկությունները, որոնք ընդհանուր էին մասնակիցների համար եւ որոնք, ինչպես արդեն նշել ենք, ունեին իրենց օբյեկտիվ հիմքը:

  3. Իշխանական քարոզիչներն ուշադրությունից բաց թողեցին այն հանգամանքը, որ ընդդիմության քննադատության թիրախը ոչ թե տնտեսական զարգացման հիմնախնդիրներն են /թունելների, ճանապարների եւ էլիտար շենքերի կառուցումը/, այլ քաղաքացիների մի ստվար խմբի սոցիալական վիճակը, մարդու եւ քաղաքացու իրավունքների եւ ազատությունների անմխիթար վիճակը, պետական կառավարման ոլորտում առկա բազմաթիվ թերությունները եւ նմանատիպ այլ երեւույթները: Այդ տեսակետից իշխանության ներկայացուցիչները ընտրել էին սխալ մարտավարություն՝ խոսում էին նյութական արժեքների մասին այն դեպքում, երբ հիմնական գաղափարախոսական պայքարը ընդդիմության կողմից տեղափոխվել էր քաղաքական եւ հոգեւոր արժեքների ոլորտ` քաղաքացիական ազատություններ, մարդու արժանապատվություն, արդարություն եւ արդարադատություն, իրավահավասարություն:

  Այս առումով շատ հատկանշական է Ռ. Քոչարյանի անկեղծ համոզվածությունը, որ Լ. Տեր-Պետրոսյանի ժամանակ երկրում ոչինչ չի ստեղծվել եւ լրագրողներին ուղղված խնդրանքը՝ նշել թեկուզ մեկ բան /օբյեկտ/, որն կառուցվել է նրա իշխանության տարիներին: «Փորձեք հիշել՝ ՀՀՇ-ի իշխանության տարիների ընթացքում ի՞նչ մնայուն բան է կառուցվել Երեւանում, աղետի գոտում, որեւէ այլ տեղ, որ այսօր մեկը կանգնի ու ասի՝ այսինչ բանն իմ օրոք, իմ մասնակցությամբ կառուցվել է եւ այսօր որպես մնայուն արժեք պահպանվում է»:

  Ուստի, պատահական չէ, որ Ազատության հրապարակում հավաքվում էին Հայաստանի հասարակության ամենատարբեր շերտերը, իրենց սոցիալական կարգավիճակով, կրթությամբ, անհատական առանձնահատկություններով միանգամայն հակադիր բեւեռներում գտնվող մարդիկ: Նրանց բոլորին միավորում էր մտահոգությունն այն արժեքների բացակայության կամ պակասի վերաբերյալ, որոնք որոշ հոգեբաններ կամ իրավաբաններ հետագայում բնորոշեցին որպես զուտ «նեյրոլինգվիստիկ» արտահայտություններ՝ Հայրենիք, ընտանիք, արդարություն, ժողովրդավարություն, իրավահավասարություն, մարդու իրավունքներ եւ ազատություններ: Հենց այդ՝ յուրաքանչյուր հասարակության համար կարեւորոգույն սոցիալական արժեքների, հիմնախնդիրների ոլորտն էին տեղափոխել ընդդիմադիրներն իրենց քարոզարշավի էպիկենտրոնը` դրանով իսկ իրենց շուրջը համախմբելով սոցիալական ամենատարբեր շերտերի ներկայացուցիչներին: Այս առումով լիովին հասկանալի է դառնում այն ֆենոմենը, որը շատերի համար անհասկանալի է. երիտասարդության զանգվածային եւ ակտիվ մասնակցությունը Լ. Տեր-Պետրոսյանի կազմակերպած միջոցառումներին: Չէ՞ որ հենց երիտասարդությունը առավել սուր է ընկալում այդ հավերժական արժեքները:

  4. Պաշտոնական ընտրարշավին նախորդող շրջանում եւ ընտրարշավի ամբողջ ընթացքում ընդդիմադիր թեկնածուն եւ նրա թիմը քարոզչությունը հիմնականում իրականացրել են գործող իշխանությունների բացասական (ընտրազանգվածի մի հատվածի մեջ «անհանդուրժողականության» էմոցիոնալ դիրքորոշմամբ) կերպարի կերտման շուրջ, հասարակության մեջ նախապատրաստելով անհրաժեշտ ֆոն:

  Միեւնույն ժամանակ տեղի ունեցավ իշխանության անձնավորում` շարժմանը տալով առարկայական ուղղվածություն, օգտագործելով եւ խորացնելով հասարակության մեջ ձեւավորված էմոցիոնալ կարծրատիպերը («ղարաբաղցիներ-հայաստանցիներ», «ղարաբաղյան կլան», «ղարաբաղյան խունտա»): Կարելի է ասել, որ Հայաստանի հասարակությունը ընդդիմության քարոզչության մեջ հստակ բաժանվեց երկու բեւեռների` մի կողմից Լ. Տեր-Պետրոսյանի ընտրազանգվածը «Մենք»-ի, «Ժողովրդի», «Երկրի տիրոջ» դիրքորոշմամբ եւ մյուս կողմից` «Մենք»-ից դուրս մնացյալ «Ոչ-Մենք»-ը համարվում էին «դավաճան», «մոլորյալ» եւ այլն: Քարոզարշավի հենց սկզբում, ընտրազանգվածի մեջ «սերմանելով» ընտրությունների օրինականության վերաբերյալ կասկածներ («մեր հաղթանակը այլընտրանք չունի», «հաղթանակը անկասելի է», «մենք հաղթած ենք» բացարձակ կատեգորիաների օգտագործմամբ), ընտրությունների հաջորդ օրը մարդիկ հրավիրվեցին Ազատության հրապարակ` տոնելու իրենց հաղթանակը: Իսկ հաղթանակ չլինի, ուրեմն «ընտրությունները կեղծված են», եւ տրվեց գործողությունների հետագա դիրքորոշումը` «մեզանից ոչ ոք տուն չի գնա, մինչեւ մենք տեր չկանգնենք մեր հաղթանակին եւ մեր կամքին»):

  Շեշտվում էր ժողովրդի եւ գործող իշխանությունների միջեւ անջրպետի գաղափարը («քոչարյանասերժական վարչախումբը ժողովրդի համար ատելի, անհարազատ, օտար իշխանություն է»): Կերտելով իշխանությունների «գողի, ավազակի, անբարոյականի, կեղեքիչի, բթամիտի» կերպար մի կողմից, իսկ մյուս կողմից` ժողովրդի «ազատատենչ, իմաստուն, վճռական, ազնիվ, բռնապետության դեմ ոտքի ելնելու վճռականությամբ» եւ այլ հակադիր կերպար` զանգվածի մեջ ձեւավորվում էր ոչ միայն անհանդուրժողականություն, այլեւ վրեժի զգացում` հոգեբանական լարվածությունը պահպանելու համար «հանցագործին» պատժելու խոստումներով («...նրա ողջ ավազակախումբը, որը նրա հետ կա՛մ պետք է հայտնվի ճաղերի հետեւում, կա՛մ էլ ինչ-որ կերպ ճողոպրի մեր երկրից»): Իսկ արդեն էմոցիոնալ մակարդակում դրանք ամրապնդվում էին հասարակությանը հետաքրքրող եւ բավարար պատասխան չտրված հարցերում մեղադրանքներով (օրինակ, թանկացումների մեջ):

  Իշխանությանն ուղղված հակաքարոզչության պատկերն ամբողջացնելու համար անհրաժեշտ է նաեւ հաշվի առնել ընդդիմության կողմից ի սկզբանե իրավապահ մարմինների, դատական համակարգի եւ պետական այլ ինստիտուտների նկատմամբ նախ, օբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող անվստահության խորացմանը, իսկ հետագայում արդեն անհանդուրժողականության ձեւավորմանն ուղղված դիրքորոշումների տարածումը: Մասնավորապես, քարոզչության բոլոր նյութերում (ընդդիմադիր ԶԼՄ-ներ, բաժանվող տեսանյութեր, թռուցիկներ եւ այլն) ի սկզբանե տարածվում էր իրավապահ մարմինների` իբրեւ արդեն կերտված իշխանության «թշնամական» կերպարի սպասավոր, հարկադրանքի եւ բռնության գործիք լինելու գաղափարը: Գրեթե բոլոր հրապարակային հանդիպումներում հատուկ շեշտադրմամբ հնչեցվում էին ոստիկանության կողմից ընդդիմադիր թեկնածուի, նրան սատարող ժողովրդի նկատմամբ բռնություններ, սադրանքներ կիրառելը (ապօրինի խուզարկություններ, ծեծ, բռնություն):

  Ընտրարշավի վերջին օրն ընդդիմությունը ընտրազանգվածին հրավիրեց փետրվարի 20-ին տոնելու իրենց հաղթանակը կամ «մինչեւ վերջ տեր կանգնելու իրենց քվեին»:

  Այդպես էր ընդդիմադիր ընտրազանգվածում սերմանվում անհանդուրժողականությունն իշխանության ներկայացուցիչների եւ իշխանության ընտրազանգվածի նկատմամբ: Հատկանշական է նաեւ այն, որ մի շարք արտահայտություններով եւ միակողմանի մեկնաբանություններով 2-րդ Նախագահն ու «Հայլուրը» ուղղակիորեն օգնում էին ընդդիմադիրներին: Իրադարձությունների ընդգծված «հակալուսաբանումը» ընդդիմության այդ թեւի համար լրացուցիչ խթան էր հանդիսանում` օգտագործելով պաշտոնական ԶԼՄ-ների ոչ օբյեկտիվ եւ հաճախ անարդար մեկնաբանությունները, «հակաիշխանական» քարոզչությանը առավելագույնս սուր երանգներ տալու համար: Ուշագրավ է, որ իշխանամետ թերթերում եւ եթերում բազմիցս տարածվել են նյութեր այն մասին, որ հենց Լ. Տեր-Պետրոսյանն է «դրդում ազգին պառակտմանը եւ նրա շահերից է բխում Երեւանի փողոցներում արյուն թափելը եւ վտանգավոր իրավիճակից փրկությունը միայն նրա նկտրումներին կտրուկ վերջ դնելն է»: Հասցեագրելով հակառակորդին նման ագրեսիվ միտումներ` իշխանությունները շարունակում էին սրել հակադիր ճամբարների միջեւ անհանդուրժողականության մթնոլորտը` ավելի ու ավելի բեւեռացնելով հասարակությունը: Այս հանգամանքը որոշակիորեն նպաստեց արդեն իշխանական եւ մյուս թեկնածուների ընտրազանգվածներում անվստահության, վախի եւ որպես արդյունք՝ անհանդուրժուղականության մթնոլորտի ստեղծմանն ընդդիմադիր զանգվածի հանդեպ:

  Անհրաժեշտ է նշել նաեւ, որ նախընտրական շրջանում հասարակական լարվածության աճին ուղղակի նպաստել է նաեւ ըմդդիմադիր մյուս թեկնածուների քարոզչությունը: Իրենց քարոզչության մեջ շեշտադրումը դնելով գործող իշխանությունների քննադատության վրա, բարձրաձայնելով երկրում առկա սոցիալական, տնտեսական խնդիրները, մարդու իրավունքների պաշտպանվածության ցածր մակարդակը, նախագահի մյուս թեկնածուներից շատերը եւս նպաստեցին հասարակության մեջ ընդդիմադիր, հակաիշխանական տրամադրությունների ձեւավորմանը եւ հասարակության բեւեռացմանը: Սրա արդյունքում այս թեկնածուների ընտրողներից շատերը փետրվարի 19-ից հետո հայտնվեցին Ազատության հրապարակում` Լ. Տեր-Պետրոսյանի անձի հետ կապելով իրենց խնդիրների լուծումը:

  Ինչ խոսք, ճշմարիտ է այն կարծիքը, որ մենք բոլորս ենք մեղավոր ստեղծված իրավիճակի համար: Սակայն, ինչպես ցույց տվեցին հետագա գործընթացները, պատասխանատվության ենթարկվեցին միայն ընդդիմության ներկայացուցիչները: Եվս մեկ անարդարություն:

  ԲԱԺԻՆ 2.

  Այս բաժնում անդրադարձ է կատարվել

  ա) քվեարկության օրը Պաշտպանին հասցեագրված դիմում-բողոքներին, այդ դիմում բողոքներով Պաշտպանի ձեռնարկած միջոցառումներին,

  բ) վերահաշվարկի հետ կապված օրենսդրական անկատարություններին,

  գ) ընտրությունների վերաբերյալ միջազգային դիտորդական առաքելությունների կողմից տրված հակասական գնահատականներին,

  դ) ընտրական հանձնաժողովների ձեւավորման հիմնախնդրին:

  2.1. Նախագահական ընտրությունների մեկնարկից հետո եւ հատկապես նախընտրական քարոզչության ժամանակ սկիզբ առած հասարակության բեւեռացումը եւ պառակտումն իրենց գագաթնակետին հասան քվեարկության օրը, որն էլ անցավ ծայրահեղ լարվածության եւ ժողովրդավարական ընտրություններին անհարիր միջադեպերի պայմաններում: Թե՛ իշխանությունը եւ թե՛ ընդդիմությունը ջանք չխնայեցին միմյանց վիրավորելու եւ փնովելու համար: Իշխանությունը ցանկացած միջոցներով վարկաբեկում եւ քննադատում էր ընդդիմությանը, ըննդիմությունը` իշխանությանը` վերջինիս կոչելով «ավազակապետություն»:

  Բնական է, որ ընտրապայքարի նման շիկացած պայմաններում քվեարկության փուլը չէր կարող անցնել հանդարտ եւ առանց փոխադարձ մեղադրանքների: Սրա հետ կապված մամուլում բազմաթիվ հրապարակումներ տեղ գտան թե՛ իշխանական եւ թե՛ ընդդիմադիր ճամբարների կողմից թույլ տրված ընտրախախտումների մասին: Ընդդիմությունը հիմնականում բողոքում էր ընտրական հանձնաժողովների անդամների եւ ոստիկանության աշխատակիցների գործողություններից (անգործությունից), իսկ իշխանամետ ուժերը` հիմնականում Լ. Տեր-Պետրոսյանի վստահված անձանց գործողություններից:

  Քվեարկության օրը բազմաթիվ բողոքներ են ստացվել նաեւ Պաշտպանի աշխատակազմում, որոնք բովանդակային առումով գրեթե չեն տարբերվել մամուլում տեղ գտած հրապարակումներից:

  Այդ դիմում-բողոքներից հատկանշական են հետեւյալները.

  1. «Ազատություն» ռադիոկայանի լրագրողը հեռախոսով հայտնել է, որ Զեյթունի հանրակացարանների մոտ գտնվող Ս. Սարգսյանի նախընտրական շտաբում քաղաքացիներին տրամադրում են թիվ 9 ձեւի տեղեկանքներ, այնուհետեւ` միկրոավտոբուսներով տեղափոխում տեղամասային կենտրոններ: ՀՀ կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովից այս հարցի կապակցությամբ պարզաբանում ստանալ չի հաջողվել: Պաշտպանի աշխատակազմի արագ արձագանքման խումբը մեկնել է նշված տեղը եւ արձանագրել այդտեղ կուտակված միկրոավտոբուսների եւ մեքենաների քանակն ու պետհամարանիշերը: Խմբի անդամներին թույլ չեն տվել մտնել Ս. Սարգսյանի նախընտրական շտաբ եւ հերքել են տեղեկանքների տրամադրման փաստը: Ահազանգով ստացված տեղեկատվությունը փոխանցվել է ՀՀ գլխավոր դատախազություն:

  2. Լ. Տեր- Պետրոսյանի վստահված անձ Հակոբ Հ-ն հայտնել է, որ Դավիթաշենի 4-րդ թաղամասում մարդկանց միկրոավտոբուսներով տեղափոխում են տեղամասային կենտրոններ: Պաշտպանի արագ արձագանքման խումբը տեղում արձանագրել է փաստը, միկրոավտոբուսների քանակը, որոնք օրենքով սահմանված հեռավորությունից մոտ են կանգնած եղել տեղամասային կենտրոններին:

  3. Ստացվել է հաղորդում առ այն, որ Աբովյանում ծեծի են ենթարկել վստահված անձ Լարիսա Թադեւոսյանին: Ըստ ճշտված տեղեկությունների, քաղաքացին դիմել է ՀՀ ոտիկանության բաժին, որտեղ նրան տրամադրել են դատաբժշկի ուղեգիր:

  4. Վստահված անձ Իվետա Գ-ն հայտնել է, որ Արտաշատի թիվ 5 դպրոցում կազմավորված տեղամասային կենտրոնում տեղի է ունեցել լցոնում: Մոտ 250 հոգի մուտք են գործել տեղամասային կենտրոն եւ քվեաթերթիկներ են լցրել քվեատուփի մեջ: Հաղորդումը փոխանցվել է թիվ 17 ընտրատարածքային ընտրական հանձնաժողովի նախագահին, որը հերքել է նշված տեղեկությունը: Հաղորդումը փոխանցվել է նաեւ ՀՀ կենտրոնական ընտրական հանձնաժողով:

  5. ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավոր Կարո Կարապետյանը եւ նրան ուղեկցող Վարդան Ստեփանյանը, Ստյոպա Ստեփանյանը մուտք են գործել Արարատի մարզի Շահումյան գյուղի տեղամասային կենտրոններ, վերցրել են այլ քաղաքացիների քվեաթերթիկները եւ անձնագրերը ու քվեարկել նրանց փոխարեն: Ստացված ահազանգը փոխանցվել է ՀՀ ոստիկանության համապատասխան բաժանմունքի պատասխանատու Նյուլբենկյանին:

  6. Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքում ծեծի է ենթարկվել վստահված անձ Պարգեւ Մնացականյանը, որը փորձել է կանխել ընտրախախտումները: Պաշտպանի աշխատակազմի արագ արձագանքման խումբը մեկնել է դեպքի վայր, այնուհետեւ` ՀՀ ոստիկանության բաժին, որտեղ հայտնել են, որ դեպքի առթիվ նախապատրաստվել են նյութեր եւ փոխանցվել դատախազություն:

  7. Էրեբունի համայնքի 13/16 ընտրատեղամասի տեղամասային կենտրոնում ծեծի են ենթարկվել ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավոր Արմեն Մարտիրոսյանը, ով որպես դիտորդ գրանցված է եղել «Ընդդեմ իրավական կամայականության» հասարակական կազմակերպության կողմից, դիտորդական խմբի անդամ Սեդա Մելիքյանը եւ լրագրող: Պաշտպանի արագ արձագանքման խմբի անդամները հանդիպել են նրանց հետ: Հանդիպման ընթացքում պարզվել է, որ նշված անձինք, ստանալով տեղեկություններ այն մասին, որ տեղամասային կենտրոնում կատարվում են ընտրախախտումներ, այցելել են տեղամասային կենտրոն: Նրանց է մոտեցել ոստիկանության աշխատակիցը եւ դուրս հրավիրել: Տեղի է ունեցել քաշքշուկ եւ դեպքի վայր է ժամանել ոստիկանության բաժնի պետը: Միջադեպը փորձել է նկարահանել «Հայկական ժամանակ» թերթի լրագրողը, որին հարվածել են որովայնին եւ խլել ձայնագրիչը եւ ֆոտոխցիկը: Դեպքի առթիվ նշված անձինք դիմել են դատախազություն, ինչպես նաեւ Պաշտպանին:

  8. Լ. Տեր-Պետրոսյանի նախընտրական շտաբից Ռուբեն Թորոսյանը հայտնել է, որ փետրվարի 19-ին ժամը 15:21 ՀՀ Նախագահի թեկնածու Արտաշես Գեղամյանը Հանրային Ռադիոյի «Լուր» հաղորդման միջոցով իրականացրել է հակաքարոզչություն:

  9. Վանաձորի թիվ 30/22 տեղամասային ընտրական հանձնաժողովի նախագահ էդուարդ Վահանյանի տեղեկացմամբ, հանձնաժողովը միաձայն քվեարկության արդյունքում ընդունված որոշմամբ Լ. Տեր-Պետրոսյանի վստահված անձ Սոֆիա Քալանթարյանին հեռացրել է տեղամասային կենտրոնից` դեռ նախորդ օրվանից հանձնաժողովի աշխատանքներին խոչընդոտելու, հանձնաժողովում պարբերաբար միջադեպեր ու սադրանքներ հրահրելու համար:

  Եթե նույնիսկ Լ. Տեր-Պետրոսյանի վստահված անձը խոչընդոտել է ընտրական հանձնաժողովի աշխատանքներին, այնուամենայնիվ ՀՀ ընտրական օրենսգրքի 27.1 հոդվածի 4-րդ մասը սահմանում է, որ ընտրական հանձնաժողովներն իրավունք չունեն վստահված անձանց դուրս հանելու քվեարկության սենյակից կամ ցանկացած այլ կերպ մեկուսացնելու հանձնաժողովի աշխատանքներին ներկա գտնվելուց, բացառությամբ նրանց ձերբակալելու կամ կալանավորելու դեպքերի:

  10. Քաղաքացի Շուշան Սարդարյանը Պաշտպանին էլեկտրոնային փոստով հայտնել է, որ Արաբկիր համայնքի թիվ 5/20 ընտրատեղամասի տեղամասային կենտրոնում միաժամանակ ներկա են եղել թեկնածու Լ. Տեր-Պետրոսյանի երկու վստահված անձ, ինչն օրենքի խախտում է: Տեղամասային կենտրոնում եղած դիտորդի փոխանցմանբ, ինքը մոտեցել է Լ. Տեր-Պետրոսյանի վստահված անձանցից մեկին եւ ասել, որ օրենքը թույլ չի տալիս տեղամասային կենտրոնում նույն թեկնածուի միաժամանակ երկու վստահված անձի ներկայություն ու առաջարկել, որ նրանցից մեկը դուրս գա: Լ. Տեր-Պետրոսյանի երկու վստահված անձերն էլ ասել են, որ դուրս չեն գալու: Դիտորդը արձանագրել է օրենքի խախտումը, որից հետո հրավիրել ոստիկաններին եւ նրանց ուղեկցությամբ տեղամասային կենտրոնից հեռացրել Լ. Տեր-Պետրոսյանի վստահված անձանցից մեկին:

  11. Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքում գտնվող թիվ 8/21 ընտրատեղամասի տեղամասային կենտրոնում Լ. Տեր-Պետրոսյանի նախընտրական շտաբի 4-5 անդամներ դաժան ծեծի են ենթարկել տեղամասային ընտրական հանձնաժողովի նախագահ Հրաչ Պետրոսյանին: Միջադեպի առնչությամբ վերջինս հայտարարություն է տվել ՀՀ ոստիկանության Մալաթիա-Սեբաստիայի բաժին:

  12. Լոռու մարզի թիվ 31/69 ընտրատեղամասի տեղամասային կենտրոնում Լ. Տեր-Պետրոսյանի վստահված անձ Սարգիս Թամազյանը սպառնացել եւ ահաբեկել է հանձնաժողովի անդամներին: Թամազյանը ասել է, որ եթե որեւէ մեկը փորձի խանգարել իրեն անելու ինչ ցանկանում է, ապա բոլորի վերջը վատ է լինելու:

  13. Ս. Սարգսյանի Գյումրիի նախընտրական շտաբից հայտնել են, որ «Ժողովրդավարական հայրենիք» կուսակցության նախագահ Պետրոս Մակեյանն իր համախոհների հետ ներխուժել է Գյումրիի թիվ 34/06 ընտրատեղամասի տեղամասային կենտրոն, հայհոյել ու սպառնալով ահաբեկել հանձնաժողովի անդամներին:

  14. Երեւանի թիվ 16 դպրոցում տեղակայված թիվ 13/02 ընտրատեղամասի տեղամասային կենտրոն է ներխուժել «Նոր ժամանակներ» կուսակցության նախագահ Արամ Կարապետյանը եւ գոռալով սպառնացել ու հայհոյել հանձնաժողովի անդամներին: Վերջինս Սերժ Սարգսյանի վստահված անձին սպառնացել է, որ ինքն անձամբ է նրա հետ հաշվեհարդար տեսնելու: Ինչպես փոխանցել է Ս. Սարգսյանի վստահված անձը, մինչ տեղամասային կենտրոնից դուրս գալը` Արամ Կարապետյանը հայտարարել է, թե ինքն այնպես է անելու, որ Ս. Սարգսյանին սատարողները բոլորը փախնեն երկրից:

  15. Մարալիկի թիվ 36/34 ընտրատեղամասի տեղամասային կենտրոնում ընտրողների մասնակցության ակտիվ փուլում` ժամը 15:00–ի սահմաններում, Լ. Տեր-Պետրոսյանի Մարալիկի շտաբի պետ Հարություն Ուռուտյանն իր համախոհների հետ հարձակում է գործել ՀՀ Նախագահի թեկնածու Ս. Սարգսյանի վստահված անձ Սուրեն Ավետիսյանի վրա` վերջինիս պատճառելով մարմնական ծանր վնասվածքներ: Ս. Ավետիսյանը բեկորային կոտրվածքներով տեղափոխվել է Գյումրիի հիվանդանոց:

  16. Լ. Տեր-Պետրոսյանի շտաբի ներկայացուցիչները խմբերով ներխուժել են նաեւ Մարալիկի թիվ 36/34, 36/35/, 36/36 ընտրատեղամասերերի տեղամասային կենտրոններ եւ փորձել խոչընդոտել հանձնաժողովների աշխատանքներին:

  Ընդհանուր առմամբ, ստացվել են մի քանի տասնյակ անանուն հաղորդումներ ընտրություններում ներգրավված անձանց ծեծի ենթարկելու, ինչպես նաեւ նրանց նկատմամբ ճնշումներ գործադրելու վերաբերյալ, մասնավորապես` Քանաքեռ-Զեյթուն, Դավիթաշեն, Մալաթիա-Սեբաստիա, Աբովյան, Արտաշատ համայնքներում:

  Այս առումով հարկ է նկատել, որ քվեարկության օրը ստացված բողոքները քանակական առումով համադրելի են 2007թ. խորհրդարանական ընտրությունների քվեարկության օրը Պաշտպանին հասցեագրված բողոքների հետ: Սակայն, խորհրդարանական ընտրությունների համեմատ նախագահական ընտրությունների քվեարկության օրն ընտրական գործընթացում ներգրավված անձանց նկատմամբ բռնություն կիրառելու վերաբերյալ բողոքներն անհամեմատ ավելի շատ էին:

  «Մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված կարգով Պաշտպանի կողմից ձեռնարկվել են անհրաժեշտ միջոցառումներ` հաղորդումներում բարձրացված հարցերի վերաբերյալ համապատասխան մարմիններից պարզաբանումներ ստանալու համար, իսկ մի շարք դիմում-բողոքներ փոխանցվել են իրավապահ մարմիններին` օրենքով սահմանված կարգով դրանց ընթացքը որոշելու նպատակով:

  Գտնում ենք, որ պատկան մարմինները պետք է բոլոր դիմում- բողոքներում բարձրացված իրավախախտումներով օբյեկտիվ քննություն իրականացնեն եւ քննության արդյունքների մասին իրազեկեն հասարակությանը` վերջինիս պառակտումը, նրա անդամներին յուրայինների եւ օտարների բաժանելու գործընթացը կասեցնելու եւ հասարակական համերաշխություն ու քաղաքացիական հնազանդություն ապահովելու նպատակով: Այդ նպատակին հասնելու համար Պաշտպանը նպատակահարմար է գտնում 2008թ. փետրվարի 19-ի նախագահական ընտրություններից հետո տեղի ունեցած իրադարձությունների կապակցությամբ Հայաստանի Հանրապետությունում ստեղծված ներքաղաքական իրավիճակի հաղթահարման ուղիներն ուսումնասիրող անկախ հանձնաժողովի ստեղծումը:

  2.2. Լարված մթնոլորտ է տիրել ոչ միայն քվեարկության ընթացքում, այլեւ արդյունքների ամփոփման եւ ձայների վերահաշվարկման ժամանակ:

  Քվեարկության արդյունքների ամփոփման ժամանակ տեղ գտած խնդիրներին անդրադարձել է, մասնավորապես, ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ դիտորդական առաքելությունը: Վերջինիս միջանկյալ զեկույցում դիտարկված ընտրատեղամասերի մոտ 16 տոկոսում քվեարկության արդյունքների ամփոփումը գնահատվել է որպես «վատ» կամ «շատ վատ»:

  Անդրադառնալով քվեարկության արդյունքների վերահաշվարկին` ԵԱՀԿ միջազգային դիտորդական առաքելությունը փաստել է, որ, ըստ ԿԸՀ-ի, թվով 25 ԸԸՀ-ներում ստացվել են 159 ընտրական տեղամասերի արդյունքների վերահաշվարկի վերաբերյալ դիմումներ, որոնցից բավարարվել է 134-ը: Մնացած դիմումները ԸԸՀ-ները մերժել են այն հիմնավորմամբ, թե վերահաշվարկ պահանջելու ժամկետն անցել է:

  Խնդիրն այն է, որ ՀՀ ընտրական օրենսգրքի 40.2 հոդվածի 12-րդ մասի համաձայն` քվեարկության արդյունքների վերահաշվարկի աշխատանքներն ընտրատարածքային ընտրական հանձնաժողովում դադարեցվում են քվեարկության օրվանից հինգ օր հետո` ժամը 14:00-ին: Փաստորեն, առանձին դեպքերում նշված ժամկետային սահմանափակման առկայության պատճառով քվեարկության արդյունքների վերահաշվարկի պահանջի ոչ բոլոր դիմումները կարող են բավարարվել:

  Ընտրական օրենսգրքի 40.2 հոդվածի 8-րդ մասն ամրագրում է, որ ընտրատարածքային ընտրական հանձնաժողովը քվեարկության արդյունքների վերահաշվարկներն իրականացնում է ըստ վերահաշվարկի պահանջի մասին դիմումների մուտքագրման հաջորդականության: Գործնականում այս նորմի հետ կապված առաջանում են որոշակի խնդիրներ: Թերեւս, հարցն այդքան վիճահարույց չէր լինի, եթե Ընտրական օրենսգիրքն ամրագրեր, որ ԸԸՀ-ները վերահաշվարկն իրականացնում են, ոչ թե ըստ դիմումների մուտքագրման հաջորդականության, այլ բավարարում են վերահաշվարկի պահանջ ներկայացրած բոլոր թեկնածուների դիմումները` որոշակի համամասնությամբ կամ էլ սահմանվեր, որ առաջնահերթ քննարկվում են առավել շատ ձայներ հավաքած թեկնածուների վերահաշվարկի պահանջի մասին դիմումները: Կարող են քննարկվել նաեւ այլ տարբերակներ:

  Հատկանշական է, որ այս խնդրին անդրադարձ է կատարվել նաեւ ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ առաքելության երկրորդ միջանկյալ զեկույցում: Դիտորդները, մասնավորապես, արձանագրել են, որ որոշ դեպքերում, օրինակ թիվ 1, 4, 13 ԸԸՀ-ներում հանձնաժողովը չի իրականացրել այլ թեկնածուների կողմից պահանջված վերահաշվարկը, քանի որ զբաղված է եղել Նախագահի միայն մեկ թեկնածու` Արամ Հարությունյանի պահանջով իրականացվող վերահաշվարկով:

  Բացի այդ, ըստ դիտորդական առաքելության, դիտարկված վերահաշվարկների մեծամասնությունը ցույց է տվել, որ առաջնային հաշվարկում կային անհամապատաս֊խա֊նութ֊յուններ ու սխալներ, որոնց մի մասը նշանակալի էր եւ կասկածի տակ էր դնում ՏԸՀ-ների եւ ԸԸՀ-ների քաղաքական անկողմնակալությունը:

  2.3. Նախագահական ընտրություններին զուգահեռ հասարակության մեջ ձեւավորված լարված մթնոլորտի շիկացմանն են նպաստել նաեւ ընտրությունների վերաբերյալ միջազգային դիտորդական առաքելությունների իրարամերժ դիրքորոշումները: Այսպես, օրինակ, ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ միջազգային երկարաժամկետ դիտորդական առաքելության 2008թ-ի փետրվարի 20-ին հրապարակած նախնական եզրակացությամբ. «Փետրվարի 19-ի նախագահական ընտրությունները Հայաստանում անցկացվեցին մեծապես երկրի միջազգային պարտավորութ֊յուն֊ներին համապատաս֊խան` չնայած հետագա բարելավումը անհրաժեշտ է կապված դեռեւս առկա մարտահրավերների հետ»: Մոտ 400 միջազգային դիտորդների դիտարկումների ընդհանուր տպավորությունը փոխանցելով` ԵԱՀԿ կարճաժամկետ դիտորդների հատուկ համակարգող Անն-Մարի Լիզինը նշել է, որ նախորդ ընտրությունների համեմատ կար առաջընթաց: «Նախորդ նախագահական ընտրությունների համեմատությամբ նշանակալի առաջընթաց է նկատվել` կապված ընտրական գործընթացի նախապատրաստման եւ իրականացման հետ», ներկայացրել է Եվրոպական խորհրդարանի առաքելության ղեկավար Մարի Անն Իսլեր Բեգինը:

  Միեւնույն ժամանակ ԵԱՀԿ֊-ի Ժողովրդավարական հաստատությունների եւ մարդու իրավունքների գրասենյակի երկարաժամկետ դիտորդական առաքելության ղեկավար Գերտ Արենսը 2008թ-ի փետրվարի 29-ին «Ազատություն» ռադիոկայանին տված հարցազրույցում ասել է. «Նախորդ ընտրություններին տված մեր գնահատականում մենք ասել ենք, որ այդ ընտրությունները մեծամասամբ համապատասխանել են եվրոպական չափանիշներին, այստեղ ասում ենք` ընտրությունները հիմնականում անցկացվել են երկրի ստանձնած միջազգային պարտավորություններին համապատասխան: Երբ անցած տարի` խորհրդարանական ընտրությունների դեպքում օգտագործում էինք «մեծամասամբ» բառը, ի նկատի ունեինք` 80-90 տոկոսով համապատասխանել են ընդունված չափանիշներին, իսկ այս անգամ օգտագործված «հիմնականում» բառը կարող է նշանակել 51 տոկոս են համապատասխանել, 70 տոկոս, բայց ոչ ավելին»:

  Առնվազն տարակուսանք է առաջացնում այն հանգամանքը, որ նման հեղինակավոր կազմակերպությունները կարող են միմյանց միանգամայն հակասող հայտարարություններ անել, ավելին` ներկայացնել այդ հակասություններն իրենց զեկույցներում:

  Նշված հակասական հայտարարությունները կարող են պայմանավորված լինել ընդդիմության նեկայացուցիչների բավականին սուր գնահատականներով` ուղղված ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ դիտորդական առաքելությանը: Մասնավորապես, փետրվարի 23-ին տեղի ունեցած հանրահավաքի ընթացքում Լ. Տեր-Պետրոսյանը հայտարարել է, որ այդ կեցվածքն իրեն հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ Արեւմուտքին թերեւս չի հետաքրքրում Հայաստանի ժողովրդավարությունը, ժողովրդավարական իշխանության, ինտելեկտուալ իշխանության առկայությունը, որովհետեւ նա չի ցանկանում, որ Հայաստանի իշխանությունն իր հետ խոսի հավասարը հավասարի հետ, այլ ցանկանում է, որ լինի թույլ եւ կամակատար իշխանություն:

  Զերծ մնալով քաղաքական մեկնաբանություններից` նշենք միայն, որ ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի նման հեղինակավոր կազմակերպություններն ուղղակի պարտավոր են հետեւողական լինել իրենց հայտարարություններում եւ չենթարկվել այս կամ այն քաղաքական ուժերի ազդեցություններին: Վերը բերված մեջբերումից անհասկանալի է մնում, որ, եթե մի դեպքում ասվում է, որ «նախորդ ընտրությունների համեմատությամբ նկատվել է նշանակալի առաջընթաց» եւ ընդամենը ինն օր հետո ասվում է, որ «նախորդ ընտրությունների դեպքում օգտագործում էինք «մեծամասամբ» բառը, ի նկատի ունեինք` 80-90 տոկոսով համապատասխանել են ընդունված չափանիշներին, իսկ այս անգամ օգտագործված «հիմնականում» բառը կարող է նշանակել «51 տոկոս են համապատասխանել, 70 տոկոս, բայց` ոչ ավելին», ապա ինչ առաջընթացի մասին են խոսում եվրոպական բարձրաստիճան պատասխանատու պաշտոնյաները: Եվ հակառակը, եթե գործնականում առաջընթաց եղել է, ապա ինչու՞ խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ օգտագործվել է «մեծամասամբ» տերմինը, իսկ նախագահական ընտրությունները գնահատելիս` «հիմնականում» տերմինը: Մեզ համար անհասկանալի է նաեւ, թե ինչպես կարելի է ընտրական առաջընթացը բնութագրել տոկոսներով:

  2.4. Քվեարկության օրվա ընդհանուր պատկերի վրա իր ազդեցությունը թողեց ոչ միայն հասարակության պառակտվածությունը եւ տիրող անհանդուրժողականության մթնոլորտը, այլեւ ընտրական օրենսդրության եւս մեկ անկատարությունը: Խոսքը, մասնավորապես, ՀՀ ընտրական օրենսգրքով նախատեսված ընտրական հանձնաժողովների ձեւավորման կարգի մասին է:

  Ընտրական գործընթացի պատշաճ վարչարարության ապահովման կարեւորագույն նախապայմաններից է անկախ եւ անկողմնակալ ընտրական հանձնաժողովների առկայությունը: Այս առումով պետք է նշենք, որ թեեւ ՀՀ ընտրական օրենսգրքի` ընտրական հանձնաժողովների ձեւավորմանը վերաբերող դրույթները արժանացել են միջազգային կառույցների դրական գնահատականին, այնուամենայնիվ, ինչպես 2007թ. խորհրդարանական, այնպես էլ 2008թ. նախագահական ընտրությունների դիտարկման արդյունքները վկայում են այդ դրույթների հետագա քննարկման եւ վերանայման անհրաժեշտության մասին:

  ԵԽ Վենետիկի հանձնաժողովի կողմից ընդունված Ընտրական հարցերում բարենպաստ գործունեության կանոնագրքում ընդգծվում է, որ միայն թափանցիկությունը, անկողմնակալությունն ու քաղաքականորեն պատճառաբանված կեղծումներից անկախությունը կապահովեն ընտրական գործընթացի ճիշտ վարչարարություն՝ նախընտրական փուլից մինչեւ արդյունքների ստացումը։ Այս առումով, կանոնագրքի բացատրական զեկույցում նախատեսվում է, որ այն պետություններում, որտեղ վարչական իշխանություններն ունեն քաղաքական իշխանություններից անկախ լինելու երկարատեւ ավանդույթ ընտրությունները կարող են կազմակերպվել վարչական իշխանությունների կողմից եւ վերահսկվել Ներքին գործերի նախարարության կողմից։ Սակայն այն պետություններում, որոնք բազմակարծ ընտրությունների կազմակերպման քիչ փորձ ունեն, ընտրական հանձնաժողովները պետք է ձեւավորվեն հիմնականում խորհրդարանում արդեն ներկայացված կուսակցությունների կողմից:

  Պետք է նկատել, որ հենց այս մոտեցումն է արտահայտված ՀՀ ընտրական օրենսգրքում: Այնուամենայնիվ, փորձը ցույց տվեց, որ ընտրական հանձնաժողովների ձեւավորման քաղաքական սկզբունքն ի զորու չէ ապահովելու ընտրական գործընթացի պատշաճ վարչարարություն:

  Ստեղծված իրավիճակից ելքը, թերեւս, ընտրական հանձնաժողովների ձեւավորման վերոնշյալ երկու մոդելների համադրման մեջ է: Այսպես, վարչական մարմինները կարող են իրականացնել ընտրական վարչարարություն, իսկ խորհրդարանում ներկայացված կուսակցություններից ձեւավորված դիտորդական հանձնաժողովները` վերահսկողություն` համապատասխան մարմինների գործունեության նկատմամբ: Իհարկե, բարձրացված խնդիրը առավել խորը եւ բազմակողմանի ուսումնասիրության, ինչպես նաեւ համապատասխան օրենսդրական լուծումների մշակման կարիք ունի:

  ԲԱԺԻՆ 3. ԲԱԺԻՆ 3.

  3.1 Հետընտրական զարգացումները սկզբնավորվեցին փետրվարի 19-ի նախագահական ընտրությունների քվեարկության օրվան հաջորդող ընդդիմության հանրահավաքից:

  Քաղաքական տարբեր բեւեռներում գործող ուժերը տրամագծորեն հակադիր մեկնաբանություններ էին տալիս փետրվարի 19-ին կայացած ընտրությունների, դրա ընթացքի եւ արդյունքների վերաբերյալ:

  Իշխանությունների ներկայացուցիչները պնդում էին, որ ընտրական գործընթացում տեղ գտած թերությունները չեն կարող ստվեր գցել տեղի ունեցած ընտրությունների վրա, քանզի թերություններ արձանագրվում են ցանկացած տեղում անցկացվող յուրաքանչյուր ընտրության ժամանակ: Ընդդիմության առաջնորդները, իրենց հերթին, սուր քննադատության էին ենթարկում ընտրական գործընթացի բոլոր փուլերը, եւ հատկապես` քվեարկության արդյունքների ամփոփումը եւ հաշվարկը: Միեւնույն գործընթացի այդպիսի իրարամերժ գնահատականները՝ սկսած «ամենախայտառակից» մինչեւ «ամենահաջողված» ընտրությունները պետության պատմության մեջ, իշխանությունների, նրանց ներկայացուցիչների, տարբեր իշխանական ինստիտուտների հանդեպ անվստահության պայմաններում, նպաստեցին հասարակության ստվար զանգվածների կողմնորոշմանը հօգուտ ընդդիմության: Քաղաքացիներից շատերը հակված էին անվերապահորեն ընդունել հանրահավաքներում հնչող եւ ընդդիմադիր ԶԼՄ-ներով տարածվող իշխանությունների դեմ ուղղված բոլոր փաստարկները: Միեւնույն ժամանակ իշխանամետ քաղաքական գործիչների եւ ԶԼՄ-ների կողմից գործադրվող ջանքերը մարդկանց համոզելու, որ ՀՀ կենտրոնական ընտրական հանձանաժողովի կողմից հրապարակված արդյունքները համապատասխանում են իրականությանը, շատ դեպքերում քաղաքացիների կողմից ընկալվում էին որոշակի վերապահումներով, քանի որ օբյեկտիվ տեղեկատվության դեպրիվացիայի արդյունքում վստահությունն իշխանության հանդեպ օրեցօր նվազում էր: Նման պայմաններում ավելի ազդեցիկ էր դառնում զանազան ասեկոսեների տեսքով շրջանառվող տեղեկատվությունը, սրվում էր մարդկանց զգայությունը բացասական ազդակների նկատմամբ, ինչը նպաստում էր հասարակության մեջ հետընտրական առաջին շաբաթում ընդհանուր լարվածության ավելացմանը: Փորձելով հաղթահարել տեղեկատվական բացն ընդդիմության գործողությունների մասին` մարդիկ շարունակում էին մասնակցել հանրահավաքներին, որոնք իշխանությունները գնահատում էին որպես «չարտոնված, հակաօրինական», սակայն այդ հանրահավաքները մնում էին բոլորի ուշադրության կենտրոնում: Հեռուստաընկերությունների կողմից ընդդիմության հանրահավաքների լուսաբանումը իրականացվում էր ընդգծված բացասական լույսի ներքո: Մինչդեռ, հանրահավաքների ընթացքում իշխանությունների հասցեին հնչեցրած քննադատության չլուսաբանումը, որոշ վերլուծաբանների կարծիքով հանգեցրեց հանրահավաքի մասնակիցների քանակի զգալի ավելացմանը: Հանրահավաքների ընթացքում հնչեցրած քննադատության եւ մեղադրանքների հետ զուգահեռ, հեռուստաընկերությունները շարունակում էին ներկայացնել միայն իշխանամետ ներկայացուցիչների քննադատական հաղորդումները եւ հարցազրույցները: Ընդդիմադիր գործիչները, իրենց հերթին, հմտորեն օգտագործեցին ստեղծված իրավիճակը: Նախընտրական եւ հետընտրական ժամանակահատվածների քարոզչության համադրումը ցույց է տալիս, որ նախընտրական շրջանի քարոզչությունը միտված էր հենց հետընտրական զարգացումներին: Փետրվարի 20-ից մինչեւ 29-ը ընկած ժամանակահատվածում Ազատության հրապարակում կատարված քարոզչության մեջ հստակ առանձնանում են իշխանությունների կողմից ժողովրդի վրա բռնության, ընտրակեղծիքների, «ժողովրդի թեկնածուի» տարած հաղթանակին տեր կանգնելու, գործող իշխանության նկատմամբ անհանդուրժողականության վերաբերյալ պնդումները: Ելույթների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ դրանց մի մասը հենված էր 88-ի ազգային-ազատագրական պայքարի բարձր հուզականության վերարտադրությանը: Սրանով ապահովվեց բարձր հուզականությունը հատկապես ընտրազանգվածի երիտասարդական շրջանում, որոնք տարիքի բերումով չէին մասնակցել Ղարաբաղյան շարժմանը («մենք գտնվում ենք ինֆորմացիոն բլոկադայի մեջ, բայց մենք 88-ին բազում բլոկադաներ ենք ճեղքել, հիմա էլ կճեղքենք», «ժողովուրդը պայքար է մղում բռնազավթիչների դեմ», «բայց մենք 88-ին վճռական գտնվեցինք...» եւ այլն): Սրանով զանգվածի հուզականությունը ստացավ նոր ուղղվածություն, որը կապված էր Ղարաբաղյան շարժման, ազգային-ազատագրական պայքարի ասոցիացիաների հետ («մենք բոլորս միասին ենք», «այստեղ հավաքված է ամբողջ ժողովուրդը»): Այս շրջանում ՀՀ գործող իշխանությունների վերաբերյալ պնդումները հիմնականում նախընտրական շրջանի քարոզչության շարունակությունն էին: Այս համատեքստում քարոզչությունը ուղղված էր հասարակության եւ իշխանության միջեւ անջրպեդի խորացմանը, ինչի նպատակով էլ կառուցվում էր իշխանության բացասական կերպարը («երկրի իրական տերը ոչ թե իշխանությունն է, այլ ժողովուրդը», «ՀՀ ժողովուրդը հաղթահարել է վախի մթնոլորտը»): Զանգվածային հուզականության ֆոնը ավելի սրելու համար օգտագործվեցին զանգվածին «պատժելու» իրավունքով օժտելու ներշնչման միջոցները («Եթե այդ ժամկետները կսպառվեն, եւ մեր պահանջները չեն կատարվի, մենք իրար հետ կանենք այն, ինչ պետք է անենք», «որեւէ մեկը չի կարող մեզ կանգնեցնել», «ժողովուրդն ինքը պետք է գտնի կամք պատժելու այդ հանցագործներին»): Թերեւս իշխանության ներկայացուցիչները եւ իշխանամետ լրատվամիջոցները թերագնահատում էին թե՛ ընդդիմադիր տրամադրված ընտրողների քանակը եւ թե՛ նրանց վճռականության աստիճանը շարունակել քաղաքական պայքարը բոլոր միջոցներով: Կարծես նրանք հույս ունեին, որ Լ. Տեր-Պետրոսյանին համակրողները «շուտով կհոգնեն ձանձրույթից եւ կգնան իրենց տները» եւ այդպիսով իրավիճակը ինքնին կհանգուցալուծվի: Ընդդիմության գործիչները որակվում էին որպես շահադիտական, հակահայկական, ագրեսիվ միտումներով լի, եւ ընդգծվում էր նրանց օրինապահ մարմինների միջոցով հակազդելու անհրաժեշտությունը: Հասարակության մեջ առկա բեւեռացումը խորացավ նաեւ տարբեր մասնագետների` հոգեբանների, սոցիոլոգների, քաղաքագետների եւ ուրիշների միակողմանի մեկնաբանությունների պատճառով, որոնք հանրահավաքներին մասնակցողներին վերագրում էին զանազան անհրապույր որակներ, ինչպիսին են օրինակ «զոմբիացված», «չհասկացող», «կիսագրագետ», «անհաջողակներ», «ընտանիքում չբավարարված հիստերիկ գծերով օժտված կանայք» եւ այլն: Նման վերաբերմունքը պասիվ ընդդիմացող կամ ակտիվ դժգոհ ընտրազանգվածներին մղում էին ապացուցելու հակառակը, որ նրանք չեն պատկանում այդ խավերին, այլ իրոք արժանի են ուշադրության: Զեկույցն ամբողջությամբ կարդացեք այստեղ` http://ombuds.am/