ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՆՊԱՏԱԿՆ Է «ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ՄԱՐՏԻ 1-ԻՆ ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑԱԾ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՀԵՏԱՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆԸ»
Ձեր ուշադրությանը ներկայացվող հոդվածը առաջին անգամ տպագրվել է Ռազմավարական մշակույթի հիմնադրամի կայքէջում ս.թ. մարտի 6-ին (Մոսկվա)
Հայաստանում տեղի ունեցած վերջին իրադարձությունների խոր վերլուծությունը դեռեւս առջեւում է, բայց, այդուհանդերձ, մենք իրավունք ունենք արդեն այսօր որոշ եզրահանգումներ անելու։ Կցանկանայինք նախ եւ առաջ անդրադառնալ Հայաստանի նախագահի նախկին թեկնածու Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի արած մի վերջնագրային հայտարարությանը։ Այսպես. 2008թ. մարտի 5-ին Հայաստանի Սահմանադրական դատարանի նիստում նա պահանջեց կազմակերպել, ոչ ավել ոչ պակաս, «մարտի մեկի իրադարձությունների միջազգային հետաքննություն»։
Փորձենք հասկանալ, թե ի՞նչ կարող է նշանակել «մարտի մեկի իրադարձությունների միջազգային հետաքննությունը»։ Մենք արդեն վարժվել ենք, որ Հայաստանի Հանրապետության առաջին նախագահը բավականին հեշտությամբ է գործածում տերմիններ ու հասկացություններ, որոնց իրավական բովանդակությունը չի պարզաբանվում։ Մինչդեռ, որեւէ իրադարձության «միջազգային հետաքննություն» հասկացությունն ունի միանգամայն կոնկրետ բովանդակություն եւ իրագործման կանոնակարգված ընթացակարգեր։
Նախ՝ դա նշանակում է, որ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը, որն էլ արտոնում է այդօրինակ «միջազգային հետաքննությունները», պետք է ընդունի, որ տվյալ իրադարձությունը այս կամ այն պետության կողմից իր միջազգային պարտավորությունների խախտում է եւ այն անվտանգության սպառնալիք է ստեղծում տարածաշրջանում — աշխարհում։
Երկրորդ՝ ՄԱԿ-ի հովանու ներքո պետք է ստեղծվի միջազգային հատուկ քննչական մարմին՝ ինքնիշխան պետությունում աշխատանքի արտակարգ լիազորություններով օժտված մի հանձնաժողով։
Երրորդ՝ այդպիսի քննչական հանձնաժողովի գործունեությունը ենթադրում է, նախ եւ առաջ, անսահմանափակ լիազորությունների տրամադրում՝ «Մարտի 1-ի» գործի անխտիր բոլոր նյութերը մանրակրկիտ ուսումնասիրելու համար, ներառյալ Հայաստանի ցանկացած քաղաքացու, այդ թվում՝ պաշտոնյաների, ոստիկանության, ազգային անվտանգության ծառայության եւ զինված ուժերի սպաների, ինչպես նաեւ պետության բարձրագույն ղեկավարների հարցաքննությունների ենթարկելը։ Ընդ որում, վերջիններս ցուցմունքներ տալուց հրաժարվելու իրավունք չեն ունենա։
Չորրորդ՝ ինչպես ցույց է տալիս միջազգային հարուստ փորձը, բազմազգ քննչական խմբի մասնագետները (քննիչներ, դատախազներ, քրեագետներ, հատուկ ծառայությունների աշխատակիցներ, թարգմանիչներ եւ այլն), ի հեճուկս իրենց տրված մանդատի, ներկայացնում ու պաշտպանում են իրենց իսկ պետությունների շահերը, այսինքն՝ կատարում նրանց քաղաքական պատվերը։ Առհասարակ, հե՛նց դրա համար էլ ստեղծվում են այդօրինակ հանձնաժողովները։ Ըստ այդմ էլ՝ դրանց աշխատանքը, որպես կանոն, ձգձգվում է այնքան ժամանակ, որքան պահանջվում է քաղաքական պատվերը մինչեւ վերջ կատարելու համար։ Հիշենք, թե ինչպես էր 1991-ից մինչեւ 1998 թվականը ՅՈՒՆՍԿՕՄ-ը («Միավորված Ազգերի կազմակերպության հատուկ հանձնաժողովը») զբաղված, մասնավորապես, Իրաքում գոյություն չունեցող միջուկային զենքի շարունակական որոնումներով, ու թե ինչպես նրա աշխատանքի ողջ ընթացքն օգտագործվեց Իրաքի դեմ ամեն տեսակի ճնշումների, նրա անկախությունը սահմանափակող ու պետական մեքենան խափանող նորանոր պատժամիջոցների սահմանման ու պահպանման համար։
Իհարկե, Հայաստանի Հանրապետության առաջին նախագահն, առաջարկելով կազմակերպել «մարտի մեկի իրադարձությունների միջազգային հետաքննություն», կարող է եւ չիմանալ այդ տարրական ճշմարտությունները, որոնք միջազգային իրավագետների եւ ազգային անվտանգության գծով մասնագետների ուսումնասիրության առարկան են։ Բայց այդ դեպքում մենք իրավունք ունենք եզրակացնելու, որ Լ. Տեր-Պետրոսյանն անտեղյակ եւ անգետ է այն հարցերում, որոնց մասին ինքն իրեն թույլ է տալիս հրապարակայնորեն արտահայտվելու։ Իսկ եթե նա գիտի, թե ինչի մասին է խոսքը, եւ, այդուամենայնիվ, շարունակում է պնդել իր առաջարկը, ապա հիմնավորված կասկածներ են առաջանում անկախ Հայաստանի բուն գաղափարին նրա նվիրվածության վերաբերյալ։ Առանձնակի մտավոր ջանքեր չեն պահանջվում՝ պատկերացնելու համար մեր արտահայտած դատողություններին Լ. Տեր-Պետրոսյանի ու իր կողմնակիցների արձագանքը. «Իշխանությունները վախենում են միջազգային հետաքննությունից, ինչն ապացուցում է ընդդիմության իրավացիությունը» եւ այլն։ Բայց եկեք առանց հիստերիայի զննենք ՀՀ նախկին նախագահի առաջարկի իրականացման հնարավոր հետեւանքներն ու էությունը։
Գաղտնիք չէ, որ միջազգային կազմակերպություններում, որոնց հովանու ներքո ստեղծվում են միջազգային քննչական հանձնաժողովները, առաջին ջութակը նվագում են ԱՄՆ-ը եւ իր դաշնակիցները։ Եթե մի պահ պայմանականորեն պատկերացնենք, թե նմանօրինակ քննչական մարմին է ստեղծվել Հայաստանի սույն թվականի մարտի 1-ի իրադարձությունների առնչությամբ, ապա դժվար չէ կռահել, որ միջազգային քննչական խմբում կգերակշռեն հենց արեւմտյան երկրների ներկայացուցիչները, որոնք իրենց յուրահատուկ աշխարհաքաղաքական շահերն ու խնդիրներն ունեն տարածաշրջանում։ Քննչական խմբի անդամներն օժտված կլինեն իրավաբանական անձեռնմխելիությամբ Հայաստանի ողջ տարածքում՝ համաձայն Արտոնությունների եւ իմունիտետների (անձեռնմխելիության) մասին Միացյալ Ազգերի կոնվենցիայի։ Միեւնույն ժամանակ նրանք ակտիվորեն կզբաղվեն լրտեսական գործունեությամբ, ինչպես դա արել են, օրինակ, հենց ՅՈՒՆՍԿՕՄ-ի ղեկավարներն ու անդամները եւ հետագայում նույնիսկ հրապարակայնորեն հայտարարել այդ մասին։ Այսպես, Washington Post — Boston Globe թերթերը, անանուն աղբյուրներ հիշատակելով, հայտնել են, որ ՅՈՒՆՍԿՕՄ-ի ղեկավար Ռիչարդ Բաթլերը համագործակցում էր ամերիկյան ԿՀՎ-ի հետ, մասնավորապես, նպատակ ունենալովէլեկտրոնային լրտեսություն հաստատել Իրաքի ռազմական հաղորդուղիների վրա։ Այդ տեղեկությունը հաստատեց ՅՈՒՆՍԿՕՄ-ի նախկին անդամ Ռոդ Բարթոնը՝ 2005 թ. փետրվարին ավստրալիական հեռուստատեսությունով ելույթ ունենալիս։ Հավաքված տեղեկատվությունը օգտագործվեց Իրաքի դեմ ռմբահարումների գերճշգրիտ ուղղորդման համար։
Որպեսզի ավելի լիարժեք պատկերացնեք, թե ինչ լիազորություններ են ընձեռվում նմանօրինակ քննչական խմբերին, մի քանի պարբերություն մեջբերենք ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի թիվ 1595 բանաձեւից, որով հիմնադրվեց «ՄԱԿ-ի միջազգային անկախ քննչական հանձնաժողովը»՝ 2005թ. Լիբանանի նախկին վարչապետ Ռաֆիկ Հարիրիի սպանության հետաքննության գործում «լիբանանյան իշխանություններին օժանդակություն ցուցաբերելու» նպատակով։
ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը որոշում է, որ սեփական պարտականությունների արդյունավետ կատարումն ապահովելու համար Հանձնաժողովը պետք է.
- լիակատար օժանդակություն ստանա լիբանանյան իշխանությունների կողմից, ներառյալ լիակատար հնարավորություն՝ օգտվելու նրանց ունեցած բոլոր այն փաստաթղթերից, վկայություններից ու ֆիզիկական տվյալներից — ապացույցներից, որոնք Հանձնաժողովը կհամարի հետաքննությանն առնչվող.
- լիազորություններ ունենա՝ հավաքելու այդ ահաբեկչական գործողության հետ կապված ցանկացած լրացուցիչ տվյալներ ու ապացույցներ, ինչպես փաստաթղթային, այնպես էլ ֆիզիկական, ինչպես նաեւ հարցաքննություններ անցկացնելու Լիբանանի բոլոր այն պաշտոնատար եւ այլ անձանց հետ, որոնց Հանձնաժողովը կհամարի հետաքննությանն առնչվող.
- օգտվի Լիբանանի ողջ տարածքում տեղաշարժվելու ազատությունից, ներառյալ ազատ ելումուտը բոլոր այն վայրեր ու օբյեկտներ, որոնք Հանձնաժողովը կհամարի հետաքննությանն առնչվող,
- ստանա ծառայություններ, որոնք անհրաժեշտ են իր գործառույթների կատարման համար, ինչպես նաեւ ապահովվի ոչ միայն տարածքներով, անձնակազմով ու գույքով, այլեւ արտոնություններով եւ իմունիտետներով, որոնց իրավունքը նա ունի, համաձայն Արտոնությունների եւ իմունիտետների մասին Միացյալ Ազգերի կոնվենցիայի։
2006թ. փետրվարին արդեն որոշում ընդունվեց Լիբանանի հարցերով Հատուկ տրիբունալի ստեղծման մասին, իսկ 2007թ. դեկտեմբերին Հաագան համաձայնվեց դառնալ Ռ. Հարիրիի սպանության գործով դատավարության անցկացան վայրը։
Իսկ այժմ՝ Լ. Տեր-Պետրոսյանի առաջարկի ենթադրյալ իրականացման հետեւանքների մասին։
Այդպիսի մարմնի ստեղծման բուն գործընթացը՝ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի օրակարգ տվյալ առաջարկը մտցնելը, այդ միջազգային ատյանում Հայաստանի ներքին խնդրի քննարկումն ու բարձրաձայնումը, մանդատի վերաբերյալ վեճերը եւ այլն, արդեն իսկ սաստիկ հարված կլինի Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխանությանն ու հեղինակությանը։
Հայաստանում այդօրինակ խմբի աշխատանքի ընթացքն, իր հերթին, կործանիչ ազդեցություն կունենա Հայաստանի ազգային անվտանգության ողջ համակարգի համար, որը, ինչպես ցույց տվեցին վերջին իրադարձությունները, լուրջ թերություններ ունի եւ դեռեւս ձեւավորման փուլում է։ Փաստորեն, նախկին նախագահն առաջարկում է հանձնել Հայաստանի ինքնիշխանության կարեւորագույն մասը՝ նրա արդարադատության համակարգը, միջազգային այն ուժերի վերահսկողությանը, որոնք բացարձակապես շահագրգռված չեն հայկական պետության ամրապնդման գործում։ Եթե հաշվի առնենք նաեւ հայ-ադրբեջանական հակամարտության գործոնը, որը ցանկացած պահի կարող է փոխարկվել Հայաստանի դեմ նոր ագրեսիայի, ապա միջազգային այդօրինակ հանձնաժողովի ստեղծումով հայկական անկախ պետականությունը, ինչպես ասում են, կերգի կարապի իր երգը։ Ըստ երեւույթին, զուր չէր Լ. Տեր-Պետրոսյանը 2008թ. փետրվարի 22-ի իր միտինգում ներշնչում ունկնդիրներին, թե «ազատությունն այնպիսի արժեք է, որը վեր է անգամ անկախությունից, անգամ բոլոր հաղթանակներից, անգամ պետականությունից։ Ո՞ւմ է պետք այն պետությունը, այն իշխանությունը, այն անկախությունը, այն հաղթանակը, որը մարդուն չի տալիս ազատություն»։
Համադրելով Լ. Տեր-Պետրոսյանի այս անարխիստական հայեցակարգն Հայաստանի ազատագրված տարածքը Ադրբեջանին հանձնելու եւ այնտեղ միջազգային «խաղաղարարներ» մտցնելու նրա սեւեռուն գաղափարի, Արեւմուտքին ուղղված՝ Հայաստանի ներքին գործերին անպատկառորեն միջամտելու նրա շարունակվող կոչերի, ինչպես նաեւ «մարտի մեկի իրադարձությունների միջազգային հետաքննության» վերաբերյալ նրա վերջին առաջարկի հետ, կարելի է ամենայն վստահությամբ եզրակացնել. Լ. Տեր-Պետրոսյանն Հայաստանում ներկայացնում եւ լոբբինգավորում է համաշխարհային քաղաքականության որոշակի հեղինակների շահերը, որոնք ընդհանուր ոչինչ չունեն հայկական պետականության եւ հայ ժողովրդի շահերի հետ։ Ըստ եր—ույթին, Լ. Տեր-Պետրոսյանի նախընտրական եւ հետընտրական ողջ ծրագրի մեխը մարտի 5-ին նրա հնչեցրած «իրադարձությունների միջազգային հետաքննությունն» էր Հայաստանում, ինչի համար էլ հե՛նց հրահրվեցին սույն թվականի մարտի 1-ի անկարգությունները։
Այդ վիրտուալ, բայց միանգամայն ճանաչելի հեղինակների ծրագրերի իրականացումը մենք հստակ տեսնում ենք Իրաքում, որտեղ, բազմաթիվ վերլուծաբանների կարծիքով, պետականության կորուստն ու երկրի փլուզումը լոկ ժամանակի հարց է։ Պետք է նաեւ ընդունել, որ Իրաքում տեղի ունեցած իրադարձությունները նախորոշվեցին հենց վերոհիշյալ ՅՈՒՆՍԿՕՄ հանձնաժողովի աշխատանքով։ Բայց, եթե Սադամ Հուսեյնի ռեժիմն իսկապես հանցավոր էր եւ արժանի միջազգային հանրության դատապարտմանը, ապա մեր դեպքում խոսքը վերաբերում է ՀՀ առաջին նախագահի հավակնություններին եւ վնասարար գործունեությանը, որն անձամբ փորձում է նույնպիսի կործանիչ հարվածի տակ դնել վերստեղծված հայկական պետականությունը, որն իր քսան տարուց էլ պակաս կենսաժամանակահատվածում անցավ գոյության համար մղված պատերազմի ու տնտեսական շրջափակման միջով, որն աժմ էլ ենթակա է տեղեկատվական ու հոգեբանական հզորագույն գրոհների եւ թուրք-ադրբեջանական նոր ներխուժման սպառնալիքի։ Հետաքրքիր է նաեւ ընդգծել, որ իր նախագահության շրջանում Լ. Տեր-Պետրոսյանն երբեք «միջազգային հետաքննության» հարց չի բարձրացրել, օրինակ, Սումգայիթում, Բաքվում, Կիրովաբադում, Գետաշենում, Մարաղայում եւ հայաբնակ այլ վայրերում ադրբեջանական իշխանությունների կազմակերպած հայկական ջարդերի ու կոտորածի առնչությամբ։
Վերը նկարագրվածը՝ «մարտի մեկի իրադարձությունների միջազգային հետաքննության» Լ. Տեր-Պետրոսյանի պահանջի ընդամենը մի քանի հնարավոր հետեւանքներն են, որոնք, հուսով ենք, երբեք չեն իրականանա Հայաստանի պարագայում. հայ ժողովուրդը նման բան թույլ չի տա։
Միեւնույն ժամանակ Հայաստանի իշխանությունները պետք է ընդունեն, որ բազմաթիվ այլ սխալների հետ մեկտեղ (սոցիալական եւ կադրային քաղաքականության, հասարակայնության ձայնը լսելու անկարողության եւ այլ հարցերում), թույլ տվեցին նաեւ ռազմավարական սխալ. այն է՝ իրենց թողտվությամբ (իսկ երբեմն էլ՝ հովանավորությամբ) Հայաստանում, դրսից ցուցաբերվող աջակցության շնորհիվ, արմատներ գցեց ու ինքնակազմակերպվեց հզոր հինգերորդ զորասյուն՝ Լ. Տեր-Պետրոսյանի եւ ՀՀՇ-ի գլխավորությամբ։ Բուժել այդ հիվանդությունն առանց ցավի, ավա՜ղ, արդեն անհնար է, պահը կորսված է։ Բայց «հիվանդ ատամի» հեռացնելն, ամեն դեպքում, պարտադիր է։
ԱՐՄԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ
Քաղաքական գիտությունների դոկտոր,
Ռազմավարական հետազոտությունների «Արարատ» կենտրոնի տնօրեն
www.hayq.org
www.ararat-center.org